Huế. Dù ở thời nào cũng có nhiều khoảng lặng trầm sâu khơi dậy những cảm hứng và ý tưởng sáng tạo cho các thi nhân. Chỉ mới núi Ngự, sông Hương đã là một niềm thơ vô tận.

Dạ thưa xứ Huế bây giờ

Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương

(Thơ Bùi Giáng)

Câu thơ nhẹ và êm như lời thưa của con gái Huế. Đơn sơ như chẳng có gì cả, thế mà sao đọc lên nghe xao xuyến thế. Thi sĩ họ Bùi nói cái điều rất hiển nhiên, cái điều đã tồn tại muôn thuở là “núi Ngự bên bờ sông Hương” mà ta thấy vẫn hay. Cái hay nhờ hai chữ “Vẫn còn”; vẫn còn núi Ngự sông Hương là vẫn còn Huế mộng mơ gợi cảm. Hay diễn đạt một cách khác nếu không có núi Ngự sông Hương thì liệu Huế có còn là Huế nữa hay không?

Sông Hương gần gụi và hiện rõ hơn trong thơ Hàn Mặc Tử:

Gió theo lối gió, mây đường mây

Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó?

Có chở trăng về kịp tối nay

(Đây thôn Vĩ Dạ)

Lòng thi sĩ ngổn ngang thương nhớ giai nhân nên cảnh trong thơ cũng hiu hiu buồn. Trên sông Hương gió mây cũng chia rẽ đôi đường, cảnh vật như cứ bị rời ra, sự hội tụ hình như đang còn ở phía trước, đang còn là ước vọng của thi nhân. Cả con thuyền đậu bến sông trăng cũng không cầm chắc có chở được trăng về cho người đợi hay không. Buồn quá!

Tôi đọc thơ về sông Hương, xưa hay nay đều gặp giọng buồn. Hương giang, phận sông là phận gái, đẹp đẽ, mềm mại, dịu dàng mà vẫn đa đoan mỏng manh đầy bất trắc. Cứ như trời đất bắt phải thế, không làm sao thoát được kiếp hồng nhan bạc mệnh.

Áo sánh sóng thương ai

Tà triều Hương tím bãi

Lòng nguồn cơn mưa mãi

Tình động mái buồn

đò đẩy

sông suông

(Thơ Lê Đạt)

Trăng suông. Sông suông. Đều nhạt, lạnh và buồn cả. Ơ hờ đời sông kiếp nữ. Đến như Tố Hữu, một nhà thơ cách mạng khi viết “Tiếng hát sông Hương” cũng không thoát khỏi giọng buồn:

Trên dòng Hương giang

Em buông mái chèo

Trời trong veo

Nước trong veo

Em buông mái chèo

Trên dòng Hương giang

Trăng lên, trăng đứng, trăng tàn

Đời em ôm chiếc thuyền nan xuôi dòng

Do vậy chả trách chi Nguyễn Bính khi đến xứ sở núi Ngự sông Hương vào mùa mưa đã phải nao lòng kêu lên:

Giời mưa ở Huế sao buồn thế

Cứ kéo dài ra đến mấy ngày

Xa xôi ai nhớ mà thương nhớ?

Mà nhớ mà thương đến thế này!

(Giời mưa ở Huế)

Nét buồn của sông Hương, của Huế là nét buồn đẹp. Buồn của tri âm, của nhớ thương, của thế thái nhân tình, của những khát khao và hy vọng. Đó là nỗi lòng sâu thẳm của một vùng đất nhiều biến động thăng trầm, nhiều trầm tích văn hóa mà ta chưa đi đến tận cùng. Buồn. Nỗi buồn bao giờ cũng gần với thơ hơn cả. Nó như là biểu hiện của tâm hồn, của cách sống không nông cạn, nhạt nhẽo và hời hợt. Chính vì thế mà qua sông Hương nhà thơ Thu Bồn đã cảm nhận được một Huế “rất sâu”:

Nhịp cầu cong và con đường thẳng

một đời anh tìm mãi Huế nơi đâu

con sông dùng dằng con sông không chảy

sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu

(Tạm biệt)

Gắn với sông Hương phẳng lặng là một Huế cổ kính, trầm tư, nhiều u hoài. Phải chăng Huế hay trầm tư, u hoài vì dòng đời luôn chảy trong bóng những lũy thành của những triều vua đã quá vãng nhưng dấu vết của thời vàng son đó còn hiển hiện giữa bạch nhật thanh thiên. Bây giờ vẫn có cảm giác thế huống hồ là xưa như Vũ Đình Liên đã viết:

Gió không thổi, nước sông trôi giá lạnh

Thuyền đi trong bóng tối lũy thành xưa

Trên chòi cao, tự ngàn năm sực tỉnh

Trong trăng khuya bỗng vẳng tiếng loa mơ

(Lòng ta là những hàng thành quách cũ)

Nói như thế không có nghĩa là cuộc sống của con-người-Huế bị thụ động, bị khuất chìm trong cái bóng của dĩ vãng, trái lại Huế đẹp sinh động và quyến rũ hơn nhiều nhờ vào những cô gái Huế:

Đây phong vị Thần kinh

Cầu Tràng Tiền mấy nhịp?

Cô gái Huế đa tình

Vành nón nghiêng khép nép

(Thơ Đinh Hùng)

Sau này, khi ở xa quê nhà thơ Thanh Tịnh vẫn mang Huế đi theo bằng những hình ảnh kỷ niệm thân thuộc không bao giờ quên được:

Mười một năm trời mang Huế theo

Đèo cao nắng tắt bóng cheo leo

Giọng hò mái đẩy vờn mây núi

Man mác sông Hương lướt đỉnh đèo

(Nhớ Huế quê tôi)

Huế là miền thơ. Bởi thế, những gì tôi viết trên đây mới chỉ là chấm phá. Còn nhiều, nhiều bài thơ rất hay cho Huế, của Huế vẫn chưa được nêu ra. Biết làm sao đây, ơi Huế?

NGUYỄN HỮU QUÝ