QĐND - Rối bóng là nghệ thuật truyền thống đặc sắc của In-đô-nê-xi-a, nhưng đến nay nghệ thuật này đã được “nhân bản” ở rất nhiều nước như Pháp, Ấn Độ, Trung Quốc… Thậm chí là các nước bạn “mượn” nghệ thuật này dàn dựng những chương trình còn hay hơn của đất nước sinh ra nó. Múa rối nước Việt Nam có đang mong chờ điều đó xảy ra?

Rối Việt khẳng định nét riêng 

19 chương trình múa rối đến từ 11 quốc gia khác nhau, đã thực sự làm cho Liên hoan Múa rối quốc tế lần thứ III, Hà Nội - 2012 trở thành một sự kiện văn hóa quốc tế đa sắc màu. Thông qua những sáng tạo nghệ thuật độc đáo, mỗi chương trình đã cho công chúng hiểu thêm về con người, về giá trị tinh thần văn hóa của mỗi vùng miền, mỗi lãnh thổ quốc gia khác nhau.

Cảnh trong vở “Giai điệu ký ức” giành Huy chương Vàng của đoàn múa rối Hải Phòng.Ảnh: Minh Đức

Mang màu sắc riêng, các đoàn Việt Nam lại sáng tạo biểu diễn thông qua những con rối hiện đại được trang trí ấn tượng, giàu biểu cảm trong “Sắc màu Tây Nguyên” của đoàn nghệ thuật Đắc Lắc. Tiết mục “Linh thiêng hai tiếng đồng bào” (Huy chương vàng Liên hoan) của rối nước Thăng Long mạnh dạn mở rộng nội dung phản ánh cuộc sống lao động và bản sắc văn hóa tiêu biểu của hầu hết các dân tộc trải dài trên đất nước hình chữ S, chứ không dừng lại trong các đề tài quen thuộc về vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ - nơi sinh ra rối nước Việt Nam. Người xem được chiêm ngưỡng một bức tranh tổng thể về một đất nước đa sắc tộc thông qua thể loại rối nước lung linh và huyền ảo. Còn “Giai điệu ký ức” (Huy chương vàng) của múa rối Hải Phòng lại gửi đến cho công chúng những thông điệp, chiêm nghiệm về ký ức đời người ở những làng quê xưa cũ…

Nhận xét về các tiết mục múa rối Việt Nam, bà Mazal Amir-Giám đốc kiêm đạo diễn chính của nhà hát The Far Theatre (Ixraen) cho biết: “Múa rối Việt Nam ít có những yếu tố hướng ngoại mà luôn rất trung thành với văn hóa truyền thống của mình. Bởi thế, các vở diễn này luôn nhuần nhuyễn, có kết cấu rất chặt từ nội dung đến hình thức và không thể lẫn với múa rối của bất cứ quốc gia nào. Câu chuyện của các vở rối vừa đậm triết lý phương Đông, vừa đầy màu sắc làng quê Việt Nam. Điều đó rất ấn tượng”. 

Chờ đợi thoát khỏi “ao làng”?

Vở “Linh thiêng hai tiếng đồng bào” của Nhà hát múa rối Thăng Long và “Không gian trắng” của Nhà hát múa rối Trung ương là hai vở múa rối nước của Việt Nam tham dự liên hoan lần này. Số lượng ít ỏi đó lại được các bạn quốc tế háo hức chờ đợi. Bởi không dễ gì ai cũng có dịp được thưởng thức nghệ thuật dân gian đặc sắc này trên chính quê hương của nó. Nghệ sĩ David - Nhà hát Múa rối Key (Ixraen) sau khi xem xong vở “Linh thiêng hai tiếng đồng bào” đã bày tỏ: "Tôi được xem múa rối nước Việt Nam ở Ixraen, đã thấy hay và hấp dẫn. Nhưng đến Liên hoan, lần đầu tiên tôi được xem ở ngay chính chiếc nôi sinh ra rối nước, tôi mới thật sự cảm nhận được hồn điệu của nghệ thuật này”.

Các nghệ sĩ trong vở múa rối nước “Linh thiêng hai tiếng đồng bào” - vở rối nước duy nhất giành Huy chương vàng của Nhà hát múa rối Thăng Long. Ảnh: Việt Lam

Tuy nhiên, không ít góp ý của nghệ sĩ đến từ các đoàn nghệ thuật múa rối quốc tế, rằng Việt Nam từ lâu nay đã đề cao việc giữ gìn nghệ thuật múa rối nước là “đặc sản”, thì từ vẻ đẹp của nghệ thuật đó, Việt Nam nên phát huy, phát triển và nâng múa rối nước để nó có hơi hướng mang tính hội nhập. Nếu Việt Nam coi múa rối nước là “đặc sản”, thì nhiều nước khác trên thế giới, điển hình là hội tụ ở Liên hoan múa rối lần này các nước cũng đều có “đặc sản” truyền thống của mình, ví như rối bóng của In-đô-nê-xi-a; rối dây của Thái Lan, Ai Cập… Nhưng người xem cũng dễ nhận thấy, rối bóng-nghệ thuật tưởng chừng “đặc sản” của In-đô-nê-xi-a thì lại cũng chính là các tiết mục chính của các nước Cam-pu-chia, Thái Lan, Thổ Nhĩ Kỳ… “Ở các cuộc thi múa rối trên thế giới, rối bóng cũng là những chương trình nghệ thuật đẹp, đặc sắc của các nước Pháp, Tây Ban Nha, Ấn Độ… thậm chí, họ dàn dựng còn hay hơn đất nước sinh ra nó”-NSND Vương Duy Biên, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn cho hay.

Việc thử nghiệm kết hợp múa rối nước Việt Nam với nghệ thuật múa rối bóng, rối cạn đã được các nghệ sĩ Việt Nam và nghệ sĩ Pháp, Tây Ban Nha thực hiện. Nhưng, như lời của ông Vương Duy Biên, cho đến nay các thử nghiệm này vẫn trong các chương trình biểu diễn giao lưu ở nước ngoài mà chưa thực hiện được ở Việt Nam. Nhiều đoàn nghệ thuật trên thế giới đã gửi sinh viên sang học múa rối nước Việt Nam. Một tia hy vọng mới cho múa rối nước Việt Nam, ở Liên hoan múa rối quốc tế lần thứ III vừa kết thúc tại Hà Nội, đoàn múa rối Ai Cập đã có đề nghị kết hợp với rối nước Việt Nam để dàn dựng vở diễn.

NSND Vương Duy Biên thẳng thắn, làm nghệ thuật phải luôn đổi mới, sáng tạo. Lâu nay múa rối nước Việt Nam cứ mãi quanh quẩn ở “ao làng”, luôn bị áp đặt trong khuôn phép phải giữ gìn truyền thống. Nhưng giờ đây, không thể cứ vin vào giữ gìn truyền thống mà “xài” mãi vốn cổ của các cụ. Trải qua thời gian, các thế hệ múa rối cũng đã luôn thay đổi và sáng tạo, vậy không cớ gì mà lớp nghệ sĩ con cháu thời nay lại không tiếp tục sáng tạo trên nền của những tinh hoa ấy. Việc lưu giữ bảo tồn truyền thống là quan trọng, nhưng mặt khác phải đưa ra quốc tế, được bạn bè quốc tế học hỏi và dàn dựng dựa trên tinh hoa của dân tộc Việt Nam, đó là điều chúng ta phải tự hào để phát huy, phát triển.

Tuy nhiên, theo chúng tôi, phát huy đến đâu, phát triển như thế nào để rối nước Việt Nam không bị lẫn, không bị mờ, là một bài toán cần tính toán kỹ lưỡng, thận trọng.

CHÂU XUYÊN