Trong bài hát "Bình – Trị –Thiên khói lửa" của nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương, Cự Nẫm là một trong những địa danh nổi tiếng đau thương và anh dũng “đánh giặc, giữ làng” của miền đất triền miên khói lửa trong cuộc kháng chiến 9 năm chống thực dân Pháp xâm lược.

Là một làng nằm trong khu du kích huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình, địa hình Cự Nẫm khá hiểm yếu: phía bắc có đồi Cồn Tra và con đường xe lửa chạy qua; ba phía đông, tây, nam có rừng bao bọc. Tỉnh lộ 2 bắt đầu từ ngã ba Hoàn Lão (Quốc lộ 1A) chạy lên Khương Hà, Phong Nha, Troóc... băng qua Cự Nẫm. Từ đông sang tây, dòng khe Troong trong xanh (một nhánh của Rào Bùng, sông Gianh) bốn mùa nước chảy qua làng. Nằm án ngữ trên tỉnh lộ số 2, trong kháng chiến chống Pháp xâm lược, Cự Nẫm là phòng tuyến thứ nhất bảo vệ chiến khu của huyện, tỉnh, là cái chốt quan trọng trên đường giao liên Bắc-Nam.

Cự Nẫm là vựa lúa của huyện Bố Trạch. người dân Cự Nẫm cần cù, vừa giỏi nghề nông, vừa thành thạo nghề rừng. Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhân dân Cự Nẫm bị bọn đế quốc, phong kiến đàn áp, bóc lột thậm tệ. Không cam chịu kiếp ngựa trâu, nhân dân Cự Nẫm sớm giác ngộ cách mạng. Năm 1928-1929, các hội viên "Thanh niên cách mạng đồng chí hội” đã đến đây dạy học, tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin. Từ năm 1930, những cuộc đấu tranh chống tệ “ăn trên ngồi trốc”, chống bọn địa chủ lợi dụng quyền thế đánh đập, áp bức nông dân, những cuộc đấu tranh đòi chia lại đất công ...đã nổ ra ở đây. Trong cách mạng Tháng 8-1945, nhân dân Cự Nẫm đi đầu trong những cuộc biểu tình giành chính quyền của huyện và tỉnh và là những người hăng hái tham gia xây dựng chính quyền cách mạng, xây dựng đời sống mới.

Thực dân Pháp âm mưu cướp nước ta một lần nữa. Cuối năm 1946, hưởng ứng Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Hồ Chủ tịch và Chỉ thị Toàn dân kháng chiến của Ban chấp hành trung ương Đảng, được tỉnh và huyện chỉ đạo, được sự giúp đỡ trực tiếp của Đại đội 3, Chi đội Lê Trực, toàn dân Cự Nẫm đã tổ chức rào làng chiến đấu. Làng được rào làm 3 tuyến: 1, 2 và 3, trong đó tuyến 3 là tuyến kiên cố nhất. Hàng ngàn bụi tre ngà, tre ri được nhân dân hạ xuống để làm cọc rào. Hàng rào cao 3m, bên trong là giao thông hào chạy xuyên suốt các tuyến và vào các hầm trú ẩn, hầm bí mật. cửa ra vào các tuyến có chông tre cắm thành nhiều lớp. Toàn làng có 9 vọng và một điếm gác kiểm soát người qua lại. Mỗi vọng gác có hiệu lệnh riêng để báo khi giặc đến. Sở chỉ huy Thôn đội đặt ở vị trí trung tâm, bất ngờ. Hiệu lệnh chỉ huy là tiếng trống và tiếng mõ. Giặc rút thì Thôn đội đánh trống “hồi ba” để nhân dân tiếp tục lao động sản xuất. Trống được đặt ở vị trí vừa bí mật, vừa thuận tiện để người đánh trống thực hiện lệnh của sở chỉ huy trong thời gian nhanh nhất. Tiếng trống Cự Nẫm đã làm sởn gáy quân thù, nhiều lần giặc Pháp tung bọn Việt gian, gián điệp lần mò nơi đặt trống nhưng chúng đều bó tay. Về tổ chức lực lượng: toàn làng có một trung đội du kích và 3 trung đội dân quân canh gác, tuần phòng. Ngoài ra còn có một đơn vị liên lạc, một đơn vị chuyên lo công tác hậu cần và một ban sơ tán dân khi giặc đến. Tại địa điểm sơ tán có hầm giấu gạo, vò đựng nước, bếp nấu ăn, chuồng nuôi lợn, gà...

Từ tháng 4-1947 đến khi giặc Pháp thua trận rút khỏi miền Bắc, dân quân, du kích và nhân dân Cự Nẫm hoặc độc lập, hoặc hiệp đồng với bộ đội đánh địch hàng trăm trận, làm thất bại âm mưu càn quét, tảo thanh của chúng. Với khẩu hiệu "Mỗi người dân là một dân quân, du kích", "Giục trống thắng Tây, rào làng chiến đấu", quân và dân Cự Nẫm kiên cường chiến đấu giữ đất, giữ làng. Đáng kể nhất là trận ngày 1-3-1948. Hôm đó địch mở cuộc càn lớn vào làng. Lần này, chúng huy động 150 lính, bắt thêm 200 thường dân đi trước làm bia đỡ đạn cho chúng. Về vũ khí, trang bị, địch sử dụng một đại bác 75ly, 3 khẩu pháo 81 ly, 3 súng liên thanh, 12 xe Jeep, 3 ô tô, 2 ca nô. Thực hiện chiến thuật 2 gọng kìm, chúng cho quân bộ và 200 thường dân hành quân theo tỉnh lộ 2 tiến về thôn. Cánh quân thứ hai từ Thanh Khê (Bố Trạch) ngược dòng sông Sơn lên Thanh Lăng, Gia Hưng bao vây Cự Nẫm ở phía bắc. Mở cuộc tiến công này, địch nhằm tiêu diệt bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và dân quân, du kích của ta, phá tan cơ quan lãnh đạo kháng chiến, thành lập chính quyền bù nhìn; đồng thời khai thông tỉnh lộ số 2, mở rộng vùng chiếm đóng lên chiến khu của huyện và tỉnh. Giặc Pháp mong tìm kiếm một thắng lợi quân sự trong cuộc hành quân nhằm củng cố tinh thần binh lính, khuếch trương thanh thế cho tên vua bù nhìn Bảo Đại sắp về nước. Mặt khác, chúng âm mưu chiếm vựa lúa của huyện bố Trạch, triệt nguồn cung cấp lương thực cho lực lượng kháng chiến. Sau 3 ngày đêm chiến đấu bảo vệ làng, quân và dân Cự Nẫm đã tiêu diệt 50 lính Pháp, phá hủy và phá hỏng 4 xe quân sự, bắn cháy một ca nô. Làng chiến đấu Cự Nẫm thành mồ chôn quân giặc.

Tổng kết thắng lợi của cuộc kháng chiến chống pháp, Cự Nẫm trở thành lá cờ đầu về xây dựng làng chiến đấu, được Chủ tịch Hồ chí Minh cấp bằng khen, Nhà nước tặng thưởng Huân chương quân công hạng 3 và Huân chương kháng chiến hạng 2. Kế thừa và phát huy thành tích trong 9 năm đánh Pháp, trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, nhân dân Cự Nẫm sản xuất giỏi, chiến đấu hay, được Nhà nước tuyên dương Đơn vị lực lượng vũ trang anh hùng./.

HÀ THÀNH