Thử địa biệt Yên Đan

Tráng sĩ phát xung quan

Tích thời nhân dĩ một

Kim nhật thủy do hàn.

LẠC TÂN VƯƠNG

Dịch nghĩa: Tiễn biệt bên sông Dịch

Đất này là nơi (Kinh Kha) từ biệt Thái tử Đan nước Yên (để nhập Tần, tìm cách ám sát Tần Thủy Hoàng) - Tóc tráng sĩ dựng ngược, đẩy cả mũ lên - Người xưa đã khuất rồi - Nước sông hôm nay vẫn còn lạnh buốt.

Dịch thơ: Tiễn biệt bên sông Dịch

Đây nơi từ biệt Thái tử nước Yên

Tóc chàng kiếm khách đẩy cả mũ lên

Rồi từ buổi ấy kiếm khách không về

Hôm nay sông Dịch nước còn tái tê!

Lời bình:

Chuyện xưa kể rằng, thời Chiến Quốc (403-221 tr.CN), vì Tần Vương quá tham bạo, Kinh Kha cùng với Tần Vũ Dương, lĩnh mệnh từ Thái tử nước Yên (tên là Đan), đi sứ sang Tần để hành thích Tần Vương. Thái tử Đan cùng tân khách, đều mang áo mũ màu trắng, đặt tiệc tiễn biệt bên bờ sông Dịch. Cao Tiệm Ly là bạn Kinh Kha, cũng mang một vai lợn và một hũ rượu đến tiễn. Rượu được vài tuần, Cao Tiệm Ly, vốn là một nhạc công-hiệp sĩ nổi tiếng, gảy đàn để Kinh Kha hát. Kinh Kha vỗ kiếm hát rằng: “Phong tiêu tiêu (hề), Dịch thủy hàn-Tráng sĩ nhất khứ (hề), bất phục hoàn” (Gió đưa hiu hắt (hề) sông Dịch lạnh ghê-Tráng sĩ một đi (hề) không trở về). Hát xong, tráng khí bốc lên đầu, tóc dựng ngược, đẩy cả mũ lên! Đây có lẽ là câu chuyện, là câu hát bi tráng nhất, truyền tụng mãi cái hùng tâm tráng khí ngất trời của giới kiếm khách thời xưa.

Sau, việc hành thích bất thành, Kinh Kha và Tần Vũ Dương đều “bất phục hoàn” thật, vì đều bị “vằm nát như bùn” ở cung điện Tần Vương. Sau đó nữa, Cao Tiệm Ly cũng nhập Tần, tìm cách làm nốt việc của Kinh Kha và cũng chết thảm.

Thế mà cả nghìn năm sau, trước bến thiêng xưa, Lạc Tân Vương (640-?) vẫn cảm khái viết nên “Dịch thủy tống biệt” bất hủ. Đủ biết, trái tim thi sĩ có khả năng rung động trước cổ kim đến nhường nào! Một cổ tích mà sử gia phải chép nhiều trang giấy, Lạc Tân Vương chỉ cần 20 chữ! 20 chữ ấy “đóng đinh” vào lòng người, là bài thơ điển hình, là hình mẫu cho mọi cuộc đưa tiễn bi tráng muôn đời sau. Chỉ cần “Dịch thủy tống biệt”, Lạc Tân Vương đã xứng là một trong “tứ kiệt” buổi Sơ Đường. Chữ nghĩa Lạc Tân Vương hay đến mức, khi Vũ Hậu (650-683) chuyên quyền, giết hại công thần, Lạc theo Từ Kính Nghiệp khởi binh chống lại và chính tay Lạc thảo hịch kể tội Vũ Hậu, Vũ Hậu đọc tờ hịch, phải cúi đầu than tiếc, bảo với Tể tướng: “Sao lại để mất lòng người này?”. Rồi Vũ Hậu sai người đi tìm những di văn của Lạc. Có người đưa tập thơ của Lạc gồm mười quyển tiến trình, liền được phong thưởng. Còn Lạc Tân Vương, sau khi Kính Nghiệp thua, phải trốn vào chùa làm hòa thượng, chết năm nào không rõ!

ĐỖ TRUNG LAI (dịch lại thơ và bình)