“Đến bờ bên kia” là tên kịch bản của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, khi được dàn dựng thành vở diễn để tham gia Liên hoan sân khấu thử nghiệm toàn quốc lần thứ nhất đang diễn ra rầm rộ tại Thủ đô, thì nó có cái tên “Sang sông”. Ấy nhưng trong lời kết của cuộc hội thảo lần thứ nhất được Hội Nghệ sĩ sân khấu (NSSK) tổ chức chiều 4-12, “Sang sông” lại có sứ mệnh mới, khi ông Lê Duy Hạnh-Phó chủ tịch Hội NSSK nói rằng tiêu chí chấm điểm cho các vở diễn tham gia Liên hoan còn lửng lơ, BGK vẫn đang “sang sông” và không biết có đến được “bờ bên kia” không?

Tổ chức nên cuộc Liên hoan lần này, giới sân khấu ước ao tháo bỏ những khó khăn mà sân khấu bao cấp (phía Bắc) đang mất dần khán giả, còn sân khấu xã hội hóa (phía Nam) tuy sáng đèn quanh năm nhưng chất lượng nghệ thuật lại nhiều bất cập. Bởi vậy, vấn đề lớn đặt ra cho các vở diễn sân khấu thử nghiệm là: tìm tòi cái mới-trong sự đồng thuận giữa người thẩm định và lực lượng sáng tạo để đưa tác phẩm đến với công chúng.

Cảnh trong vở “Biến vĩ của tình yêu”

“Biến vĩ của tình yêu” do NSND Lan Hương dàn dựng cho Đoàn kịch hình thể Nhà hát Tuổi trẻ được giới sân khấu đánh giá cao, rằng vở đã thực sự tìm tòi được nhiều cái mới từ âm thanh trang trí sân khấu,… Nói về vở diễn, NSND Lan Hương không ngần ngại cho biết, thực hiện vở diễn, chị bị áp lực quá cao từ lãnh đạo Nhà hát: Nếu vở không bán được vé, không thu hút được khán giả thì giải tán Đoàn. Cái áp lực đó đã bắt buộc Lan Hương phải nghĩ: khán giả cần vở diễn đề cập đến cuộc sống đời thường, âm thanh đời thường và quan trọng hơn cả làm vở có chất lượng nghệ thuật để bán được vé… chứ không phải làm những vở để tự ngắm, tự sung sướng như “Vườn thiên đàng” và “Hàn Mặc Tử” trước đây (hai vở hình thể chỉ phát miễn phí mới có khán giả đến xem).

Vở diễn gây “nóng” nhất là “Sang sông”, do NSƯT Anh Tú làm đạo diễn. Nội dung của “Sang sông” không gắn với cách viết thông thường, không có tuyến nhân vật chính… Tác giả Ngọc Thụ - Chi hội trưởng Chi hội tác giả Hội NSSK phản đối với tư cách đại diện cho nhiều tác giả: “Kịch bản của Nguyễn Huy Thiệp không ổn, bố trí sân khấu phản cảm”… Một tác giả kịch bản sân khấu khác thì lại cho rằng, vở diễn dễ hiểu nhưng các nhân vật mắc bệnh nói nhiều… kết cục lại không rõ vấn đề của vở là gì. Vở tìm tòi trên nhiều phương diện nghệ thuật, mới… nhưng xa lạ.

Cuộc hội thảo bàn về 6 vở nhưng chỉ 2 vở kể trên gây được tranh cãi, và đạo diễn Doãn Hoàng Giang khẳng định vở nào gây tranh cãi nhiều, tức là được nhiều người xem, như vậy cũng là hy vọng những tìm tòi trong thử nghiệm thành công. 4 vở còn lại thì mới dừng ở việc người dàn dựng nó kể về quá trình dàn dựng chứ không đề cập nhiều đến thử nghiệm cái gì, mới ở đâu…

Tác giả kịch bản Đình Quang-thành viên BGK của Liên hoan lấy tư cách của một khán giả sau khi xem hết 6 vở nhận xét rằng, so với các vở hình thể trước thì “Biến vĩ của tình yêu” khai sinh cho một hình thức sân khấu mới đối với Việt Nam; Tuồng “Sanh vi tướng tử vi thần” sẽ hợp với du khách quốc tế, không biết tiếng nhưng sẽ hiểu qua hình thức thử nghiệm trình thức diễn, không lời…

NSƯT Lê Chức nói, dường như đang có cuộc mặc cả giữa những người sáng tạo, người làm nghề với lãnh đạo các nhà hát. Phải có tiền mới dám chơi thử nghiệm. Theo ông, khao khát sáng tạo cái mới trong nghệ thuật không phải ai cũng dám làm… Điều đó lý giải vì sao vắng bóng một số đơn vị nghệ thuật tên tuổi.

Tuy nhiên, trong cuộc hội thảo này thì những diễn viên-người trực tiếp thể hiện những tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật lại không có ai lên tiếng để bày tỏ mình đưa những tìm tòi, thử nghiệm ấy đến với khán giả như thế nào?

“Chấm ra sao?” là câu hỏi lớn và đau đầu đối với BGK-theo lời của ông Lê Duy Hạnh, bởi có quá nhiều ý kiến về thử nghiệm. Bản thân mỗi đoàn tham gia thử nghiệm lần này đều có sự đầu tư lớn, ra về ai cũng muốn có huy chương, không cao thì thấp để yên lòng mà cống hiến cho sáng tạo nghệ thuật. NSND Doãn Hoàng Giang nói vui, câu hỏi đó cũng là một thử nghiệm.

Bài và ảnh: VƯƠNG HÀ