Đà Bắc, nếp nhà khói tỏa thành mây

Xóm nhỏ mang tên Đá Bia (nay là xóm Đức Phong, xã Tiền Phong, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình) những ngày đầu tháng tư xanh trong, rực rỡ. Trong căn bếp có ô cửa rộng nhìn ra hồ sông Đà, thiếu nữ xứ Mường luôn tay giã giã, gói gói, lửa bập bùng suốt ngày suốt buổi.

Trong khi bố còn trẩy quả đu đủ non làm món cá đồ, cô gái đã bày biện bữa sáng với “khẩu hang” đồ và gà nướng. “Khẩu hang” là loại gạo đã chớm qua giai đoạn cốm, còn màu xanh ngọc, phảng phất vị ngọt thơm, nhà ít dùng, chỉ dành mời khách.

Lòng hồ trước xóm Đá Bia từng là một thung lũng lớn, cả xóm Mường định cư lâu đời, có ruộng bậc thang, suối chảy róc rách, hàng trăm nếp nhà sàn rộng dài, vững chãi. Khi có công trình thủy điện, làng bản đã di cư. Mỗi mùa nước cạn và trong như tháng tư này, nhìn xuyên mặt hồ vẫn gặp dấu vết làng bản xưa. Đó là những đường quanh co, những mảng nhô lên, lõm xuống như mâm xôi, như lòng chảo... Cuộc sống nhiều đổi thay, nhưng mọi giá trị tinh hoa vẫn tồn tại một cách bền bỉ. Bà con kể rằng, cách đây cả nửa thế kỷ, từ ngày còn quần tụ dưới thung lũng, xóm đã có những "gian hàng tự giác" và bây giờ hàng hóa còn nhiều hơn. Trước cổng mỗi nhà dựng gian hàng đóng bằng tre, nứa trong rừng, lợp lá cọ, ai có nông sản hay đồ gì trong nhà cần bán cứ viết giá lên tờ giấy dán vào hoặc để đồ chặn lên, ngay cạnh là cái giỏ nan. Đi làm nương cả ngày, tối mịt về ghé qua, không thấy đồ, thò tay vào giỏ ắt có tiền. Tuyệt nhiên chưa bao giờ xảy ra thất thoát, hiểu nhầm. Gian hàng bắt nguồn trong gian khó, các nhà đi làm nương xa nhà, lắm khi bắt cả đứa lớn nghỉ học trông những đứa bé, bìu ríu trên chòi canh nương, nhà có gì muốn bán để thêm thắt đồng tiền bát gạo, đành cậy nhờ, dốc cả vào lòng tin làng xóm.

Cảnh quan lòng hồ xóm Đá Bia.

Gia đình cô gái dân tộc Mường Lò Thị Trang từng dắt díu, bế bồng vào tận vùng kinh tế mới trong Tây Nguyên. Khí hậu khắc nghiệt, chưa kịp thích nghi thì cả người già và trẻ nhỏ trong nhà đã lăn ra ốm, thuốc thang chạy chữa liên miên. Đại gia đình lại quyết định quay về quê cũ. Đụng đến tiền chẳng có tiền, đụng đến gạo thì hết gạo, bố mẹ Trang cố chắt bóp từng đồng, khăn gói tàu xe về trước. Họ dựng lều ở lưng chừng núi, phát nương trồng lúa, ngô, đến mùa thu hoạch, bán hết mới quay vào đón cha mẹ già và con nhỏ về đoàn tụ. Thung lũng xưa, có người đi mãi, có người về lại, nhưng không ai từ vùng khác đến định cư. Hơn bốn mươi gia đình “từ lòng hồ đi lên” bắt đầu cuộc sống mới trên sườn đồi. Họ cùng nhau bạt núi, san nền làm nhà cửa, chuồng trại, vườn tược. Khó khăn, cực nhọc, nhưng sức sống chưa bao giờ vơi cạn ở xứ Mường. Mẹ của Trang, bà Đinh Thị Yệu, thuở nhỏ không được bố mẹ cho học hành đến nơi đến chốn, phải nghỉ học giữa chừng trông đàn em nheo nhóc trên nương ngô và trở thành lao động chính trong nhà. Ước mơ đèn sách trở thành một lời thề, một lời hứa bà đưa ra làm điều kiện với bất cứ người đàn ông nào định hỏi mình làm vợ. Nhờ đó, khi lấy chồng, con cái bà được khuyến khích học hành, con trai cả công tác trong ngành công an và Trang, con gái út, tốt nghiệp ngành sư phạm, đang theo đuổi đam mê phát triển du lịch.

Lò Thị Trang mang vẻ đẹp đặc trưng, cuốn hút của con gái xứ Mường với dáng dấp cân đối, khỏe mạnh, đôi mắt trong veo và nước da nâu giòn, ửng sáng. Cô và hai anh trai có tuổi thơ rất vất vả. Từ khi đại gia đình từ Tây Nguyên hồi cố, những đứa trẻ sống cùng ông bà nội, bố mẹ suốt mười ba năm lênh đênh trên thuyền bán hàng khắp hồ sông Đà. Tốt nghiệp ngành sư phạm đúng lúc gia đình gặp biến cố lớn, bố bị gãy xương, vôi hóa cột sống, mẹ bị tai nạn phải mổ tới ba lần, mãi mới đi lại được, Trang gác lại ước mơ, đi làm công nhân hơn một năm rồi trở về Đá Bia chăm sóc bố mẹ. Cô trải qua nhiều công việc, từ đi dạy hợp đồng ở trường học, tới nuôi cá trên nhà bè, làm nương, bán hàng online, hướng dẫn viên du lịch địa phương. Vốn mê du lịch, lại được một doanh nghiệp xã hội hỗ trợ cho vay 50 triệu đồng để phát triển du lịch cộng đồng, Trang bàn với gia đình mở dịch vụ lưu trú (homestay). Chỉ mẹ ủng hộ, tin tưởng cô con gái út, còn bố can ngăn: “Thân con gái, cứ lo dạy học ổn định rồi lấy chồng, sinh con, đừng mơ mộng!”. Rồi cô gái trẻ vẫn tìm cách thuyết phục gia đình thế chấp sổ đỏ, vay hai trăm triệu đồng từ ngân hàng.

Có vốn dắt lưng, Trang gọi máy xúc, máy cẩu san nền, tìm mua lại nhà sàn của người dân về dựng. Tiền bạc vừa trao tay, nhà đang chuẩn bị tháo dỡ thì gặp đúng trận lũ lịch sử tháng 10-2017, đường sá sạt lở, cả tháng không thông được, cô gái mới ngoài hai mươi tuổi quyết định không trông chờ thời tiết nữa mà vẫn thuê thợ dỡ nhà, đưa từng “mảng, miếng” xuống thuyền, theo đường thủy chở về bến nhà mình, lại chật vật bốc từ thuyền lên. Thợ chỉ lắp dựng cơ bản, toàn bộ nhà cửa tự tay Trang thiết kế lại, mở thông các gian, đóng từng cánh cửa, bàn ghế, xây sửa bếp núc, vườn tược... Bây giờ, homestay mang dấu ấn nàng sơn nữ xứ Mường với cái tên thơ mộng “Lake View” trở thành điểm thu hút khách du lịch bậc nhất xóm Đá Bia. Cả xóm có năm hộ làm homestay nhưng các hộ dân khác đều tham gia vào tổ nhóm ẩm thực, văn nghệ, phương tiện xe ôm, hướng dẫn viên địa phương... phục vụ khách du lịch nhiều dịch vụ phong phú, như: Trải nghiệm lao động sản xuất, văn nghệ thôn bản, tắm thuốc, bè mảng, xe đạp, leo núi thám hiểm, đua thuyền kayak... Du lịch khiến bản Mường khởi sắc hơn, lấp lánh hơn.

Một buổi sáng, tôi bước lên con thuyền neo dưới bến, tự mở dây và cứ thế trôi trong sương. Trang từng nói: “Nước không lạnh như chị tưởng, chạm tay xuống sẽ thấy ấm lắm, ấm như đun ở bếp lên!”. Nhưng tôi nào dám chạm tay. Tôi ngó xuống mặt hồ, cảm giác gặp những đôi mắt nhìn lên trời không chớp. Ngay cả khi ánh bình minh tỏa rạng, khói vẫn chưa tan mà cứ quyện lại giữa xanh trong mây nước. Sau tiếng quẫy lõm bõm của đàn cá tranh mồi, từng đàn vịt trắng phau rời nhà bè, rẽ làn khói trắng bơi về bến nước. Thỉnh thoảng có chợ sớm, bà con chòm xóm ríu ran từ mờ sáng. Mỗi nhà mang vài món hàng đi bán, nhân thể mua sắm thêm đồ sinh hoạt trong gia đình. Chợ họp trên thuyền. Con thuyền chính là một "hiệu tạp hóa" với đầy đủ nhu yếu phẩm, có cả gian bán quần áo, đồ dùng... Ở khoảng trống gần mũi thuyền là nơi để bà con bày bán thêm. Chợ dưới thị trấn thì xa lắm, ngót nghét bốn chục cây số, nên “chợ thuyền” mới là sinh hoạt chính ở đây. Theo con nước, chiếc "thuyền tạp hóa" đỗ mỗi ngày một bến, quanh lòng hồ sông Đà, định kỳ sẽ quay lại. Trẻ con mong ngóng chợ lắm, để được nhón tay xin bố mẹ tiền lẻ mua bánh rán, kẹo ngọt... Người già có khi chả mua bán gì, vẫn cứ mong chợ để lụi cụi chống gậy bước lên thuyền lớn, ngắm người qua kẻ lại.

Tôi từng tặng cô gái xứ Mường những vần thơ thương nhớ: “Đà Bắc, dải khăn chấp chới chiều Tây Bắc/ Chùng xuống vai em chất phác đến nao lòng/ Trong mắt hồ ký ức xưa hiện rõ/ Muôn nếp nhà khói vẫn tỏa thành mây”. Buổi sáng, ngồi ở một bậc thềm nào đó của Đá Bia, uống ly trà ấm nhìn ra hồ nước, ngắm những bông hoa dong riềng rực rỡ trong vườn nở tràn ra tận bến thuyền, thấy hè đã sang bằng cảm xúc xanh trong, tươi tắn. Mọi thứ bừng tỏa sức sống từ trong từng màu sương, làn nước, nụ cười mến khách...

Ghi chép của LỮ MAI

BÁO QĐND IN - BÁO QĐND IN

Liên hoan văn nghệ quần chúng Lực lượng vũ trang TP Hồ Chí Minh

Ngày 25-6, Bộ tư lệnh TP Hồ Chí Minh tổ chức Liên hoan văn nghệ quần chúng chào mừng Đại hội Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh Lực lượng vũ trang Thành phố lần thứ XI (2022-2027).