QĐND - Đã tròn một năm kể từ ngày Hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh được trình lên UNESCO đề nghị công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại. Thời gian qua, nhiều hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân ca ví, giặm đã tạo sức lan tỏa sâu rộng. Trong hai ngày 14 và 15-5 tới đây, Hội thảo Quốc tế “Bảo tồn và phát huy giá trị của dân ca trong xã hội đương đại-trường hợp dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh” được tổ chức sẽ góp thêm tiếng nói và hướng đi cho bảo tồn, phát huy giá trị di sản độc đáo này.

Một buổi sinh hoạt của CLB dân ca xã Thạch Sơn, huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Minh Nguyệt

Những thanh âm mới cho dân ca ví, giặm

Đầu năm 2010, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra Thông tư về việc kiểm kê Di sản văn hóa phi vật thể và lập Hồ sơ Di sản văn hóa đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Khi đó, người ta mới sực nhớ ra dân ca ví, giặm bản thân nó đã ra đời, tồn tại sống động trong cuộc sống lao động, sinh hoạt thường ngày của người dân bản địa. Thế nhưng, nó chưa được tìm hiểu, nghiên cứu và bảo tồn xứng tầm và do nhiều yếu tố khách quan hay chủ quan mà ví, giặm còn có nguy cơ mai một.

Tuy nhiên, chỉ qua một thời gian ngắn, đến nay, có thể nói loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này đã sống dậy trong lòng nhân dân. Đáng mừng là chỉ sau hai năm (tính từ cuối năm 2012 đến nay), phong trào gìn giữ, truyền dạy dân ca ví, giặm tại Nghệ An và Hà Tĩnh đã thực sự tạo nên sức lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng. Với nhiều chủ trương, chính sách đúng, cho đến nay, theo thống kê mới nhất của Trung tâm Bảo tồn và Phát huy Di sản văn hóa Dân ca xứ Nghệ (tháng 4-2014), chỉ tính riêng trên địa bàn tỉnh Nghệ An đã có hơn 80 câu lạc bộ (CLB) dân ca ví, giặm với sự tham gia sinh hoạt của gần 1.400 thành viên. Sức ảnh hưởng của các CLB dân ca ví, giặm đang lớn dần và nhận được sự quan tâm, hưởng ứng, ủng hộ của cả cộng đồng.

Bên cạnh những làn điệu dân ca truyền thống, thời gian qua, nhiều làn điệu và lời mới đã được sáng tạo. ông Nguyễn Ngọc ất, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và Phát huy Di sản văn hóa Dân ca xứ Nghệ cho biết: "Trong hai năm gần đây, chúng tôi thường xuyên cử cán bộ bám sát các địa phương, quan tâm, nghiên cứu và sưu tầm các biến thể của làn điệu, câu hát. Trong quá trình đó, nhiều làn điệu mới, hoặc cách đặt lời mới cho dân ca ví, giặm cũng được chúng tôi ghi nhận; nhiều hình thức diễn xướng mới như: Trên sân khấu, trong các dịp lễ hội, đám cưới… những làn điệu ví, giặm cũng được cất lên. Đây là những thanh âm mới phù hợp với đương đại, tiếp thêm sức sống cho dân ca ví, giặm".

Liên hoan dân ca ví, giặm lần thứ hai tại Hà Tĩnh. Ảnh: Trần Hoài

Giá trị văn hóa cần gìn giữ, trao truyền

Năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia và từ đó xúc tiến xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại. Đã tròn một năm tính từ thời điểm Hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh được gửi đến UNESCO. Theo lộ trình, trong năm 2014, UNESCO sẽ thảo luận và đưa ra quyết định phê chuẩn đối với Di sản dân ca ví, giặm. Mặc dù vẫn còn chờ đợi và hy vọng, song điều đó cho thấy, giá trị của dân ca ví, giặm đối với đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng và đối với vốn văn hóa truyền thống đã được nhìn nhận và đánh giá một cách xứng tầm.

Nghệ nhân Võ Thị Vân (50 tuổi), CLB dân ca ví, giặm xã Ngọc Sơn, huyện Thanh Chương chia sẻ: Gia đình tôi có 3 thế hệ hát ví, giặm. Bản thân tôi học hát khi còn bé. Việc gìn giữ và trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác hiện nay còn gặp nhiều khó khăn. Song, đây là việc cần làm và đòi hỏi không chỉ riêng những nghệ nhân chúng tôi mà còn cả sự chung tay của chính quyền địa phương. Còn trước mắt, các CLB của chúng tôi ngoài việc góp phần tạo sân chơi cho những người yêu dân ca ví, giặm thì hơn hết, đây là nơi truyền dạy ví, giặm cho các thế hệ sau phù hợp và hiệu quả nhất.

Để ví, giặm sống trong xã hội đương đại

Giá trị của dân ca ví, giặm đã được khẳng định trong đời sống. Tuy nhiên, với sự thay đổi của xã hội đương đại thì vấn đề cấp bách cũng được đặt ra trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị của Di sản văn hóa phi vật thể dân ca ví, giặm. Trên thực tế, mỗi một loại hình nghệ thuật hay kể cả các giá trị văn hóa dân gian ra đời và tồn tại, đòi hỏi phải có một môi trường đặc biệt gắn liền với nó. Một giá trị văn hóa chỉ ra đời và tồn tại khi có chủ thể văn hóa và môi trường văn hóa. Thế nhưng ngày nay, với sự biến đổi không những của đời sống xã hội, nhiều giá trị văn hóa không có chỗ đứng bởi môi trường tồn tại không còn. Điều đó đặt ra yêu cầu cần tạo ra “môi trường sống” cho các giá trị văn hóa. Có như vậy mới gìn giữ và làm sống dậy giá trị văn hóa mà trong đó ví, giặm cũng không nằm ngoại lệ.

Bên cạnh đó, việc lắng nghe, nắm bắt thực tiễn và lắng nghe chính những chủ thể giá trị văn hóa tại địa phương “hiến kế” là việc cần chú trọng. Giáo sư Nguyễn Chí Bền, Viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam cũng đồng quan điểm này: “Hiện nay, chúng tôi cử chuyên gia xuống thực địa tại địa bàn để thường xuyên ghi nhận các ý kiến, đóng góp của chính những người dân ở các địa phương có dân ca ví, giặm để kịp thời nắm bắt ý kiến, góp phần đưa tiếng nói của người dân đến với các nhà khoa học, cùng tham gia vào công tác gìn giữ vào bảo tồn vốn quý của di sản văn hóa độc đáo này trong xã hội đương đại”.

Ông Phạm Tiến Dũng, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nghệ An cho biết: “Chính quyền đã đưa dân ca vào trường học, dạy dân ca trên phát thanh truyền hình. Mạng lưới CLB dân ca đã được thành lập. Chú trọng các hoạt động dân ca ví, giặm. Ngoài những làn điệu gốc, sân khấu hóa thì nhiều ca khúc đã lấy chất liệu để sáng tác được thể hiện thành công. Cũng thông qua tuyên truyền, giáo dục, lớp trẻ cũng có sự đam mê, hiểu và yêu các làn điệu dân ca. Ví, giặm trở thành niềm tự hào của mỗi người con xứ Nghệ”.

Dân ca ví, giặm cũng như nhiều giá trị văn hóa khác của dân tộc cần được gìn giữ và phát huy giá trị trong đời sống cộng đồng đương đại. Từ đây, tạo nên một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc kết tinh thành sức mạnh nội sinh trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thời kỳ mới. Điều đó cũng đã được Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh trong bài phát biểu khai mạc Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 9, khóa XI đang diễn ra: “Ngày nay, văn hóa còn được coi như một yếu tố có vai trò quyết định sức mạnh và vị thế của mỗi quốc gia, dân tộc. Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc luôn là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của cách mạng Việt Nam…”.

TRẦN DUY VĂN