QĐND Online - Làng Hoa Duệ, xã Cẩm Duệ, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh ngày nay vốn là một lò võ nổi tiếng của dòng họ Lê. Đất Hoa Duệ có dòng sông Mọ uốn lượn chảy qua. Sông Mọ là hợp lưu thượng nguồn của sông Hộ (Hộ Giang) và sông Nại (Nại Giang) của huyện Thạch Hà. Cầu Nại thường gọi là cầu Phủ, vì trị sở phủ Hà Hoa trước thời Tự Đức đóng gần đó. Trên bờ sông Mọ còn có núi Mọ (chữ Hán gọi là Mộ Sơn) liền cạnh là núi Chủ Trương, sông núi quây quần một vùng tạo nên cảnh sơn thủy hữu tình với nhiều sản vật như tôm cá chợ Vực, nương sắn, đồi chè, vườn cây…

Cảnh quan hữu tình, sản vật dồi dào đã lôi cuốn họ Lê và 13 dòng họ khác quy tụ về đây sinh sống từ thời nhà Trần. Chung lưng đấu cật với nhau, các dòng họ nơi đây đã tạo nên một cuộc sống tinh thần  thực sự có giá trị văn hóa, lịch sử. Họ Biện sớm nổi về văn học, có Biện Hoành đậu Tiến sĩ khoa Giáp Dần (1554), làm rạng danh đất Hoa Duệ thời Hậu Lê. Còn họ Lê về văn hóa chỉ đạt đến tam trường, nhị trường, hoặc thi hương đậu Tú Tài, Sinh đồ nhưng lại có công dựng nên lò võ đất Hoa Duệ, đóng góp cho đất nước nhiều võ quan, lực sĩ, trong đó đáng kể là Lê Mậu Doãn.

Lê Mậu Doãn là võ quan cao cấp dưới triều Lê Chiêu Tông. Đến niên hiệu Thống Nguyên (1522-1527), ông đã giữ chức Chánh trưởng nắm quân quyền ở dinh Tể tướng. Bấy giờ Mạc Đăng Dung muốn cướp ngôi vua Lê chỉ ngại ngần có riêng ông, vì ông là người võ nghệ cao cường, tinh thông binh pháp, lại có uy tín trong quân. Mạc Đăng Dung đã ba lần thăm dò ý ông, đều thấy ông không đổi chí, bèn tìm cách hại ông trước. Để tránh bị hại, Lê Mậu Doãn xin với vua Lê vào trấn thủ địa bàn Tân Bình, Thuận Hóa và được vua Lê Cung Hoàng phong cho chức Tri Tân Bình, Thuận Hóa. Lê Mậu Doãn vào đến nơi, một mặt lo ngay đến việc củng cố quân đội, nói là để phòng bị quân Chiêm Thành; mặt khác, ông mộ dân lưu tán cho khai hoang, lập làng, tích trữ lương thực… Tất cả những việc làm đó có dụng ý chuẩn bị binh mã để chờ ngày lật đổ họ Mạc, phục hồi ngôi báu cho vua Lê. Khi Lê Mậu Hợp vào Nam rồi, năm Quý Tỵ (1533), Mạc Đăng Dung liền hạ vua Lê xuống tước vương, rồi bắt giam, cướp lấy ngôi, tự xưng là Hoàng đế. Những thế lực phong kiến đối lập hoặc ai tỏ vẻ luyến tiếc nhà Lê liền bị Mạc Đăng Dung đem quân đàn áp.

Mặc dù quân của Mạc Đăng Dung không ngừng đàn áp các thế lực đối lập, nhưng lò võ Hoa Duệ vẫn hoạt động bình thường. Nguyễn Hoàng Từ, người làng Phật Nạo, đậu Tiến sĩ năm Gia Thái (1573-1577), bị nhà Mạc giam giữ. Ông trốn ra lại bị quân Mạc truy lùng tận nhà. Hai con trai của ông phải bỏ quê đi trốn. Người con cả trốn lên huyện Hương Sơn; người em là Nguyễn Đình Tường di cư sang Hoa Duệ, tham gia vào lò võ Hoa Duệ, nguyện tập luyện thành tài để diệt Mạc trả thù cho cha. Từ đó, lò võ Hoa Duệ có thêm họ Nguyễn Đình, được đào tạo thành nhiều tướng giỏi như Nguyễn Đình Kỳ làm đến Đô đốc, tước Cẩm quận công; Nguyễn Đình Thực làm tướng, tước Hạn quận công; Nguyễn Đình Hoàn làm Đốc phủ, Thị giảng võ học thăng đến Thái phó, tước Hoán quận công… Họ Nguyễn Đình suốt 5 đời được phong tước quận công, trở thành vọng tộc ở xứ Nghệ đương thời, tiếp nối truyền thống lò võ Hoa Duệ.

Ngày nay, hậu duệ của Lê Mậu Hợp ở Bích La, Triệu Phong, Quảng Trị có khoảng 100 gia đình. Mặc dù đời sống vật chất chưa thật giàu có, còn phải phấn đấu để vượt khó, nhưng nền nếp gia phong của một dòng họ xuất thân từ lò võ Hoa Duệ có truyền thống trung-hiếu thì nhà nào cũng giữ được. Tiêu biểu nhất ở thời đại ngày nay có đồng chí Tổng bí thư Lê Duẩn, thuộc chi họ Lê ở Bích La Đông. Ông là học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã cống hiến cả cuộc đời cho cách mạng, cho nước, cho dân.

Thế Vỵ