Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch đứng thứ hai (từ trái sang).

Yêu và say mê những làn điệu, quả cách hát Xoan truyền thống của quê hương, nghệ nhân Dân gian Nguyễn Thị Lịch (phường Xoan An Thái, xã Phượng Lâu, Việt Trì-Phú Thọ) đã dành cả cuộc đời mình để gắn bó, cống hiến, giữ gìn và phát triển nghệ thuật hát Xoan truyền thống.

Hát xoan là di sản văn hóa vô giá, là niềm tự hào của người dân đất Tổ Hùng Vương. Trải qua hai cuộc chiến tranh khốc liệt, những tháng ngày cam go, phường Xoan vẫn được bảo tồn và phát triển đến ngày hôm nay. Tuy nhiên, số người hát xoan thành thạo lại không nhiều. Tầng lớp thanh niên trưởng thành rồi đi xa lập nghiệp, để lại sau lưng những câu hát, điệu múa xưa. Quyết không để nét văn hóa của làng bị mai một, bà Nguyễn Thị Lịch đã chèo lái phường Xoan vượt qua bao khúc quanh co, thăng trầm.

Xoan "chảy" trong từng mạch máu

Sắp bước sang tuổi 60 nhưng bà Lịch vẫn giữ được nét duyên mặn mà, đằm thắm như những làn điệu xoan. Bà sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống 4 đời hát Xoan. Ông nội và cha đều là trùm hát Xoan nổi danh một thời.

Dường như Xoan đã là cái nghiệp, ăn sâu vào tiềm thức và đi vào từng mạch máu của mỗi thành viên trong gia đình. Để rồi khi mới 14 tuổi, cô bé Lịch đã được cha tin tưởng và truyền lại toàn bộ nhiệt huyết và vốn liếng hát Xoan mà cả cuộc đời ông đã cóp nhặt được.

Những tháng ngày làm vợ, làm mẹ với biết bao lo toan, bộn bề của cuộc sống riêng nhưng chưa bao giờ bà thôi gắn bó với nghiệp hát Xoan. Những câu ca, điệu hát đã hằn sâu vào máu thịt và vinh danh cuộc đời bà-người đã sống hết mình để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Bà vinh dự là một trong hai người của phường Xoan An Thái (Phượng Lâu) được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian và tặng Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp văn nghệ dân gian (2005), Giải nhất tại "Liên hoan văn hóa, văn nghệ truyền thống các Dân tộc tỉnh Phú Thọ" (2007).

Giỏi việc hát, đảm việc nhà...

Tay cấy, tay trống, vượt truân chuyên, bà nuôi dạy 3 người con ăn học nên người, xây dựng gia đình luôn đạt danh hiệu gia đình văn hóa tiêu biểu các cấp và dìu dắt bao thế hệ trẻ của phường Xoan An Thái. Bà được mọi người biết đến không chỉ với tư cách là một nghệ nhân dân gian mà mới đây bà còn được nhận danh hiệu Phụ nữ xuất sắc toàn quốc trong phong trào thi đua “Phụ nữ tích cực học tập, lao động sáng tạo, xây dựng gia đình hạnh phúc” (2002-2007).

Hiện nay, bà Nguyễn Thị Lịch tham gia rất nhiều hoạt động xã hội, là chủ nhiệm phường Xoan An Thái, chi hội trưởng Hội Phụ nữ, ủy viên Mặt trận Tổ quốc xã, cộng tác viên dân số… công việc nào bà cũng hoàn thành xuất sắc. Bà không giấu nổi niềm vui và tự hào khi mới đây được mang tiếng hát của mình biểu diễn tại Thái Lan cùng đoàn Sở VHTT tỉnh Phú Thọ.

Thu nhập của gia đình bà chỉ dựa vào những đồng lương hưu trung tá quân đội của ông, mảnh vườn và 4 sào ruộng. Hai ông bà tích cóp, dành dụm để mua đồ nghề, gây dựng phường Xoan. “Tôi làm vì niềm đam mê, vì tâm nguyện của cha, vì truyền thống gia đình và cũng vì mọi người và phường Xoan này. Tôi may mắn được ông nhà ủng hộ, giúp đỡ và thông cảm”, bà Lịch chia sẻ.

Lớp học tình nguyện trên sân đình

Không để làn điệu Xoan của làng bị mai một, nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Lịch đã dày công “ươm” bao lớp mầm Xoan An Thái. Bà tình nguyện mở lớp dạy hát Xoan cho các cháu thanh, thiếu niên tại đình làng. Lớp học gồm 20 học viên kéo dài trong 3 tháng. Vào 19 giờ 30 phút mỗi tối trên sân đình, thầy và trò phường Xoan lại được đắm mình trong những giai điệu truyền cảm, mênh mang.

Hát Xoan có rất nhiều làn điệu (quả cách) phong phú, nó đặc tả các sự kiện, tính cách bằng lời ca và giọng hát. 14 quả cách với ý nghĩa tâm linh cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, chân cứng đá mềm, mùa màng tốt tươi… là món ăn tinh thần không thể thiếu đối với mỗi người dân quê hương. Đó là nguồn động lực mạnh mẽ, tiếp thêm sức mạnh giúp bà luôn có ý chí vươn lên để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống. Bà Lịch cho biết: “Mỗi quả cách đều có kép và đào. Một quả cách rất dài, vì thế để hát hết 14 quả cách thì phải thâu đêm mới xong. Một gánh hát thường có 4 cô đào và 2 anh kép. Khi biểu diễn sẽ có trống và phách hỗ trợ”. Mỗi học sinh đều được nghệ nhân uốn nắn, chỉ bảo cặn kẽ từng câu hát, điệu múa. Bà dạy thêm ca trù, hát ghẹo, hát phú, trầu văn, quan họ… với hy vọng sớm cho ra mắt một câu lạc bộ dân ca để Việt Trì trở thành thành phố du lịch Lễ hội về nguồn của dân tộc.

Bà vừa truyền nghề cho thanh thiếu niên trong làng vừa đi dạy cho trường Văn hóa nghệ thuật của tỉnh Phú Thọ. Bà Lịch tranh thủ thời gian đưa các em thiếu niên sang Hà Tây tập luyện, bổ sung thêm về kỹ năng sử dụng nhạc cụ… Bà đôn đáo khắp nơi tìm “đất diễn” cho học sinh để thử thách và động viên, khích lệ họ. Phường Xoan của bà luôn nhộn nhịp và bận rộn. Những quả cách và những điệu múa được bà sáng tạo cho thêm phần tươi tắn và sinh động vì theo bà "phải làm sao để Xoan gần gũi với mọi người, để người dân có thể hiểu được mà không mất đi bản sắc".

NGUYỄN OANH