Tái hiện quang cảnh Hai Bà Trưng đăng quang ngôi vua tại lễ hội Hai Bà Trưng. Ảnh: BÁCH KHOA

Năm 41, nhà Hán sai Mã Viện sang đánh nước ta. Quân ta do Hai Bà Trưng lãnh đạo, chỉ huy đã chiến đấu anh dũng, kiên cường và cầm cự với giặc trong suốt 3 năm. Nhưng trước thế trận không cân sức, Hai Bà đã tuẫn tiết để bảo toàn khí tiết của mình. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng là một mốc son chói lọi trong lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm và thể hiện truyền thống “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh” của dân tộc ta.

Để ghi nhớ công lao to lớn của Trưng Trắc và Trưng Nhị, trên kinh đô Mê Linh cũ, thời đầu Công nguyên-quê hương của Hai Bà Trưng, nhân dân ta đã lập đền thờ Hai Bà và gọi là đền Nhị vị Thánh tổ. Hiện nay đền ở thôn Hạ Lôi, xã Mê Linh, huyện Mê Linh (Hà Nội).

Đền thờ Hai Bà Trưng tọa trên một khu đất cao, thoáng đãng. Theo phong thủy xa xưa, đền nằm trên lưng một con voi trắng chầu về một hồ nước thiêng, chữ nho gọi là thế “bạch tượng uyên hổ”. Đền thờ Hai Bà Trưng có các công trình: Tam quan, tiền tế, trung tế và hậu cung. Tam quan làm từ thời vua Đồng Khánh (lấy mẫu ở Ngọ Môn - Huế) gồm hai tầng tám mái, gỗ tốt, làm đẹp. Cách một sân rộng là hồ bán nguyệt, là nhà tiền tế 7 gian, cột vuông, chạm trổ chữ triện. Trung tế và hậu cung gồm hai tòa nối với nhau bằng một ống muống ngắn thành hình chữ Đinh. Đây là nơi thờ chính  hai vị nữ anh hùng dân tộc thời đầu Công nguyên và các tướng lĩnh của Hai Bà nên được bài trí rất uy nghi. Kiến trúc được chạm trổ công phu, tỉ mỉ với các hình tứ quý, tứ linh, lưỡng long chầu nguyệt, long cuốn thủy, trương nhĩ. Hệ thống đồ thờ, tượng thần được tạo dựng tinh tế, sống động. Qua hai hệ thống bát hương thờ tự và các đồ trần thiết là hậu cung, trong có một cỗ khám lớn cao hơn 3 mét, rộng hơn 2 mét, bên trong khám đặt tượng nhị vị Thánh tổ là Trưng Trắc, Trưng Nhị. Hai Bà ngồi bên nhau như thuở bình sinh, hai chị em ruột thịt thân thiết. Tượng Hai Bà được tạc trong tư thế ngồi khoan thai trên ngai, mặt hoa da phấn, đầu đội mũ vương miện, khuôn mặt đẹp, mắt ngài mày phượng tỏ rõ vẻ tinh anh.        

Phía ngoài hậu cung là cây đa (trước đó là cây lụa già nhưng đã bị đổ từ năm 1996) có hộp thư của đồng chí Trường Chinh, Tổng bí thư Đảng ta thời hoạt động bí mật. Từ hộp thư này, Thường vụ Trung ương Đảng, đứng đầu là đồng chí Tổng bí thư Trường Chinh đã nắm bắt được tình hình ở chiến khu Việt Bắc và cả nước để cùng Bác Hồ và Trung ương Đảng lãnh đạo nhân dân ta đồng tâm đứng lên làm cuộc cách mạng tháng Tám vĩ đại, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc Việt Nam.

Đền thờ Hai Bà Trưng trở thành di tích lịch sử văn hóa quan trọng của Thủ đô Hà Nội và của cả nước. Vào ngày 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm, nhân dân địa phương  tưng bừng tổ chức lễ hội Hai Bà Trưng để tưởng nhớ, tri ân hai vị nữ tướng lừng danh của dân tộc và giáo dục truyền thống cho các thế hệ con cháu.