Khi những cành hoa ban trên sườn núi Khau Phạ xốn xang trang điểm cho mùa xuân màu trắng tinh khôi, cũng là lúc con suối Mường Lùng bắt đầu chắt chiu những dòng nước ngọt lành thấm vào cánh đồng Mường Lò. Sự ngọt ngào của dòng suối không chỉ làm nên vị thơm của chè, nấm hương, lúa nếp mà còn làm nên sự ngọt ngào của tình đất, tình người. Mùa xuân, núi rừng Tây Bắc như đoán được ánh mắt đầy háo hức của những viễn khách đang ngỡ ngàng trước vẻ đẹp thiếu nữ Thái da trắng hồng mịn màng, mái tóc đen suôn mềm mại đang ngồi giã cốm, đồ xôi ngũ sắc, thổi cơm lam trong nếp nhà sàn. Con người, sản vật của mảnh đất Tú Lệ, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái đó - quê hương của giống lúa nếp Tan Lả ngọt ngào sắc hương vùng cao. 

Ông Lò Văn Quy, bản Búng Xổm - người được mệnh danh là “vua” lúa nếp xã Tú Lệ, đón chúng tôi bằng một bữa cơm “gạo nhà lá rừng” có sẵn. Xôi, cơm lam chấm với muối trắng, canh măng chua không hành. Quả là ngon miệng. Ngon hơn, bởi có thêm nụ cười thật đôn hậu của ông chủ nhà và tiếng mời chào của cô con gái Lò Thị Cơi: “Chợ xa chưa họp, các anh ăn xôi muối trắng xin đừng cười em”.

Bộ đội và đồng bào Tú Lệ thu hoạch lúa.

Khi màn đêm buông xuống, có thêm anh Đồng Văn Minh, Bí thư Đảng ủy xã Tú Lệ ngồi bên bếp lửa hồng cùng chúng tôi nghe bà Lò Thị Chum (vợ ông Quy) chậm rãi kể về giai thoại giống lúa nếp Tan Lả đặc sản của dân tộc mình: “Người Thái xã Tú Lệ chúng tôi vẫn kể cho con cháu nghe ngày xưa tổ tiên mình được tiên ông ban cho một coóng thóc quý và dặn rằng, phải tìm mảnh đất thích hợp thì thóc mới mọc thành cây lúa cho nhiều hạt dẻo thơm. Vâng lời tiên ông dạy, tộc người Thái băng rừng, vượt đèo, lội suối đi khắp mọi nơi và đến đâu thấy đất tốt cũng gieo trồng thử. Nhưng, nơi thì hạt không nảy mầm, chỗ kia thì lúa không đơm bông hoặc có ra hạt thì chẳng dẻo thơm như lời tiên ông dạy. Thế rồi, họ tiếp tục đi, đi mãi, đi mãi… và cuối cùng dừng chân ở thung lũng Tú Lệ vỡ đất làm ruộng tra hạt lúa. Quả nhiên, thóc tiên gieo xuống đã vội nảy mầm và đâm ra tua tủa rễ cắm vào lòng đất tươi tốt. Ngay từ khi lúa còn thời kỳ con gái đã tỏa ra hương thơm tinh khiết và đến khi trổ đòng, đơm bông, bông nào bông ấy cũng to như đuôi trâu và ngạt ngào sắc hương”.

Tiếng suối Mường Lùng cứ thế chảy róc ra róc rách trong đêm vắng như cố chắt chiu những giọt nước ngọt lành nhất để thấm vào cánh đồng 20 ha lúa nếp Tan Lả đang mơn man chờ tiếng sấm đầu mùa. Giống lúa Tan Lả cho năng suất cao đã bắt đầu được “lóe sáng” hy vọng trong bà con người Thái sau khi các nhà khoa học nông nghiệp cùng bắt tay vào nghiên cứu thổ nhưỡng, tìm hiểu vùng khí hậu… rồi đưa ra kết luận: Giống lúa Tan Lả Tú Lệ có chất lượng vượt trội là vì nó được trồng trên nền đất có tầng phong hóa mỏng với nồng độ ka-li lớn. Đồng thời, thung lũng Tú Lệ lại được nằm giữa ba ngọn núi cao là Khau Phạ, Khau Thán và Khau Song, tạo lên biên độ giao động nhiệt độ lớn, đêm dài hơn ngày… Chính những yếu tố quan trọng đó đã làm tăng lượng tinh bột, tạo ra một sắc chất tuyệt vời của hạt gạo. Chưa nói đến bà con người Thái cần cù, sáng tạo và chưa nói đến đất Tú Lệ tơi xốp màu mỡ thuận lợi cho cây trồng sinh trưởng, phát triển tự nhiên làm cho nếp Tú Lệ đã thơm, đã ngon lại còn bổ dưỡng vô cùng. Hy vọng rằng, dự án “Phục tráng giống lúa nếp Tú Lệ”của Viện lúa quốc tế IRI và Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên sẽ được thực thi nhanh chóng để “biến” giống lúa nếp huyền thoại thành hiện thực đạt năng suất cao gấp nhiều lần, đưa thung lũng Tú Lệ thành vùng nguyên liệu 3.000 tấn/năm theo đúng như quyết tâm của các nhà khoa học trong và ngoài nước.  

Bài và ảnh: Tô Văn Binh