Tranh vẽ anh hùng N’Trang Lơng và nghĩa quân trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Đắc Nông.

Theo Bảo tàng tỉnh Đắc Nông, trong năm nay Di tích lịch sử N’Trang Lơng (nằm trên địa bàn huyện Tuy Đức) sẽ được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Hiện nay, Bảo tàng Đắc Nông đang xây dựng phương án khôi phục lại cụm di tích này theo hướng phát triển du lịch lịch sử-văn hóa-sinh thái.

Đại cương Lịch sử Việt Nam tập II, Nhà xuất bản Giáo dục, do GS Đinh Xuân Lâm chủ biên, tại trang 206 ghi: “Trong thời gian chiến tranh thế giới thứ nhất, đồng bào các dân tộc ở Tây Nguyên nhiều lần đứng dậy chống thực dân Pháp. Cuộc khởi nghĩa có ảnh hưởng rộng lớn nhất là cuộc nổi dậy của người M Nông do N’Trang Lơng chỉ huy. Đầu năm 1912, nghĩa quân tấn công đồn Pusra, chỉ huy sở của Pháp. Nghĩa quân còn chặn đánh các đoàn xe tiếp tế của địch. Từ giữa năm 1912 đến năm 1913, thực dân Pháp khủng bố dữ dội. Đầu năm 1914, nghĩa quân hoạt động trở lại. Ngày , nghĩa quân giết chết chỉ huy đồn người Pháp và nhiều lính khố xanh. Tối 4-8, nghĩa quân tấn công đồn Bumêra. Giữa tháng 1-1915, nghĩa quân đánh tan một đạo quân đi càn quét của thực dân Pháp. Bọn giặc rút về châu thổ Krachiê, nghĩa quân làm chủ cả vùng cao nguyên M Nông rộng lớn. Năm 1916, thực dân Pháp bao vây, triệt đường tiếp tế muối vào vùng M Nông, gây nên nạn thiếu muối nghiêm trọng. Một số thủ lĩnh dao động ra hàng. Cuộc khởi nghĩa tan rã dần”.

Căn cứ theo hồ sơ mà Bảo tàng tỉnh Đắc Nông trình lên Bộ Văn hóa-Thông tin trước đây (nay là Bộ Văn hóa-Thể thao-Du lịch) thì sau khi được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia, di tích lịch sử N’Trang Lơng sẽ được đầu tư xây mới và phục dựng các hạng mục gồm: Nhà đón tiếp, nhà bảo tàng trưng bày những hiện vật, hình ảnh của nghĩa quân N’Trang Lơng và cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm và 3 cụm di tích quan trọng là: Di tích đồn Bumêra, ghi dấu chiến công lừng lẫy của nghĩa quân N’Trang Lơng; cụm thứ hai là bia ghi dấu tích tên thực dân sừng sỏ Hăng-ri Mét và cụm còn lại là làng Bu Nơr, quê hương của nghĩa quân, đồng thời là nơi Hăng-ri Mét và nhiều lính khố xanh bị nghĩa quân tiêu diệt vào ngày 2-8-1914. Trong đó, đáng chú ý nhất là các cụm di tích đồn Bumêra và làng Bu Nơr. Sau khi được phục dựng, các cụm di tích này sẽ trở thành điểm nhấn cho toàn bộ khu di tích. Về đồn Bumêra, được đề nghị dựng lại theo nguyên mẫu, với nhiều hạng mục khác nhau như: hàng rào, chòi canh, tháp canh, nhà làm việc của trưởng đồn, nhà ở của lính… tương tự như cụm Di tích lịch sử quốc gia Nhà ngục Đắc Mil. Riêng làng Bu Nơr thì có rất nhiều ý kiến khác nhau về việc phục dựng.

Theo bà Ngô Thị Kim Cúc-Giám đốc Bảo tàng Đắc Nông thì qua trao đổi, tham khảo, các nhà chuyên môn ở trong và ngoài tỉnh đã đồng tình với ý kiến đề xuất của Bảo tàng tỉnh là “phục dựng làng Bu Nơr theo nguyên mẫu và có tính sáng tạo như là một bảo tàng sống”. Thực hiện theo phương án này, ngoài việc làm “sống” những hoạt động trong lao động và chiến đấu của nghĩa quân, giúp khách tham quan hiểu rõ hơn về thân thế, sự nghiệp của anh hùng N’Trang Lơng và nghĩa quân thì “bảo tàng sống” này còn giúp ích cho việc bảo tồn văn hóa M Nông trên địa bàn và phát triển du lịch. Cụ thể, Bảo tàng Đắc Nông đề nghị tỉnh cho xây dựng khoảng từ 20 đến 30 ngôi nhà truyền thống của đồng bào M Nông, và vật liệu xây dựng phải dùng gỗ, tre nứa, tranh… những ngôi nhà này có thể còn dùng làm nơi lưu trú cho du khách. Trong nhà còn được bố trí phòng nghỉ, bếp ăn kèm theo các vật dụng sinh hoạt hằng ngày, công cụ lao động… theo đúng truyền thống của đồng bào M Nông. Ngoài ra, mỗi căn nhà sẽ được phục dựng, giới thiệu một số nghề truyền thống của đồng bào M Nông như: đan gùi, dệt thổ cẩm, làm rượu cần… với sự tham gia của các nghệ nhân M Nông, từ đó tạo thêm được việc làm cho nhiều hộ đồng bào dân tộc M Nông trên địa bàn. Tuy nhiên, để thực hiện được ý tưởng này, cần có sự góp sức của rất nhiều ban ngành, nhất là sự đồng tình của người dân địa phương nơi có cụm di tích.

Được biết, di tích làng Bu Nơr, hiện đang nằm gọn trong khu rừng phòng hộ Quảng Tân, xung quanh còn khá nhiều phong cảnh thiên nhiên hoang sơ của núi rừng Tây Nguyên. Trong đề xuất của Bảo tàng Đắc Nông, để tránh tình trạng thương mại hóa khu di tích, đã từng xảy ra ở một số nơi trong cả nước thì tại khu di tích này việc bán hàng lưu niệm, giải khát sẽ được đưa ra ngoài.

Như vậy, trong tương lai không xa, tỉnh Đắc Nông sẽ có thêm một Khu Di tích lịch sử cấp quốc gia. Thân thế, sự nghiệp về người anh hùng dân tộc M Nông-N’Trang Lơng sẽ được tái hiện khá đầy đủ ngay trên vùng đất nghĩa quân do ông chỉ huy từng sống và chiến đấu. Cùng với Khu căn cứ kháng chiến chống Mỹ Nâm Nung và Nhà ngục Đắc Mil, khu di tích này cũng sẽ trở thành những “địa chỉ đỏ” để giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng của cha ông cho nhân dân, nhất là thế hệ trẻ; đồng thời đây còn là địa điểm du lịch văn hóa-sinh thái, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa đồng bào M Nông trên địa bàn.

BÌNH ĐỊNH và MẠNH LINH