Ở Hà Nội có một làng nghề làm đồ chơi trẻ em bằng sắt tây. Đấy là làng Khương Hạ, xưa là làng ngoại ô, nay đã là làng nội thành, thuộc phường Khương Đình, quận Thanh Xuân. Làng giữ nghề làm đồ chơi này có tới gần trăm năm. Ai là ông tổ nghề của làng và từ nơi đâu đem nghề về làng thì đến nay chưa ai rõ. Theo truyền miệng của người dân nơi đây thì nghề được bắt nguồn từ phương Tây (có thể là Pháp) đem về làng. 

Ảnh minh họa/Internet.

Nguồn nguyên liệu làm đồ chơi này lại toàn là đồ bỏ đi như: Tôn cắt từ các vỏ hộp sữa, hộp bánh bằng sắt tây. Thợ làm đồ chơi vốn là thợ thiếc giỏi. Song họ còn giỏi hơn thợ thiếc ở sự sáng tạo, ở đôi mắt biết nhận ra vẻ đẹp, bàn tay biết cắt, gò, hàn, tạo dáng đồ vật cho mĩ thuật. Do nguyên liệu dễ kiếm như vậy nên làng lại có những người chuyên đi thu gom vỏ đồ hộp ở tứ xứ đem về. Lại có những người chuyên ngồi pha cắt các vỏ hộp đó ra, dát phẳng, đánh sạch rỉ rồi xếp gọn từng chồng như chồng bìa sách. Người thợ vừa làm vừa tưởng tượng mẫu mã. Mỗi người thợ tư duy một kiểu thành ra đồ chơi bằng sắt tây rất phong phú về mẫu mã và chủng loại. Vì phục vụ trẻ em nên ngoài phần tạo dáng đẹp, đồ chơi sắt tây còn đòi hỏi phải chuyển động được, tạo âm thanh để tăng sự tò mò, hiếu kì của trẻ. Ví như để tạo con tàu thủy, ngoài mẫu mã đẹp, người thợ còn làm cho con tàu chuyển động được trên nước và phát ra âm thanh sình sịch như động cơ máy nổ. Người thợ đã tạo ra buồng đốt hơi nước, gò ống dẫn hơi để khi trẻ đổ dầu vào ô dầu, châm bấc đốt lửa, ngọn lửa nung nóng hộp nước, tạo hơi nước đẩy thuyền đi. Người thợ còn khéo gắn bánh lái dưới gầm tàu, trẻ con chỉnh bánh lại cho thuyền chạy quanh chậu nước rất thú vị.

Có tới hàng trăm mẫu đồ chơi. Người thợ Khương Hạ làm quanh năm, suốt tháng và làm ra đến đâu bán hết đến đó. Đó là những năm hưng thịnh nhất của nghề làm đồ chơi Khương Hạ. Mùa tháng tám, người thợ làm ngày làm đêm, hàng đồ chơi kìn kìn chở lên phố Hàng Mã phục vụ chợ Trung thu. Không chỉ ở Hà Nội, đồ chơi bằng sắt tây còn có mặt khắp các tỉnh, thành miền Bắc bởi mẫu mã đẹp, khơi gợi trí tò mò, sáng tạo của trẻ và giá cả lại rẻ, hợp túi tiền nhiều người.

Một thời sôi động là thế, nhưng gần thập kỉ nay đồ chơi của làng Khương Hạ bỗng xẹp xuống, yếu thế trước đồ chơi bằng nhựa, đồ chơi điện tử nhập ngoại đang tràn ngập thị trường. Hiện tại, làng chỉ còn dăm ba thợ làm nghề. Giữa khung cảnh chợ Trung thu rực rỡ, ồn ã, đồ chơi làm bằng sắt tây chỉ còn là một quầy nhỏ khiêm nhường, lặng lẽ ở góc chợ.

VŨ TỪ TRANG