QĐND Online - Nhân Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23-11, tại Bảo tàng Hà Nội đã diễn triển lãm chuyên đề mang tên “Đình làng xứ Đoài” do Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội và Nhóm Đình làng Việt tổ chức. Thông qua những giá trị độc đáo của những đình làng đã có thể giúp người xem hiểu thêm về văn hóa xứ Đoài-trấn Sơn Tây xưa. Đây là một trong bốn tứ trấn của kinh thành Thăng Long, vùng đất vẫn còn lưu giữ nhiều giá trị  văn hóa độc đáo của người Việt.

Xứ Đoài xưa vốn là vùng đất rộng lớn bao gồm khu vực phía Tây Hà Nội, Hòa Bình, Phú Thọ, Vĩnh Phúc  ngày nay. Ở các tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc cũng có những ngôi đình độc đáo, tuy nhiên, xét về số lượng và tinh hoa văn hóa của những ngôi đình vẫn tập trung ở 7 huyện, thị thuộc Hà Nội hiện nay là Quốc Oai, Thạch Thất, Phúc Thọ, Hoài Đức, Đan Phượng, Ba Vì, Sơn Tây. Theo thống kê tại các địa phương trên còn  234 đình làng. Có nhiều ngôi đình nổi tiếng như: Đình Tây Đằng; đình Thụy Phiêu; đình Chu Quyến; đình Mông Phụ...

Đình Chu Quyến.

Trong tâm thức người Việt, hình ảnh ngôi đình gắn bó với họ từ bao đời nay. Theo sử sách, từ thế kỷ X ở thời Lý đã có đình. Theo biến thiên lịch sử, từ chức năng chỉ là nơi dừng chân cho khách qua đường, đình đã trở thành nhà thờ chung của cộng đồng gắn với một vị Thành Hoàng. Đình cũng là trụ sở chính của chính quyền làng, xã để giải quyết công việc chung của cộng đồng.  Đình Thụy Phiêu (xã Thụy An, huyện Ba Vì) được xem là một trong những ngôi đình cổ nhất xứ Đoài  và cả nước được xây dựng năm 1531 thời vua Mạc Thái Tông.   

Theo nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng, hiện nay chưa có một phân định nào về đình xứ Đoài, tuy nhiên các đình xứ Đoài có một số đặc điểm chung đó là các vị thần được được tôn thờ làm Thành Hoàng làng chiếm số lượng lớn; phần trang trí cửa võng ban thờ thường sơn đen;  đình thường có sàn, hệ thống phù điêu trang trí phản ánh đời sống và tập tục địa phương; đình thường để trống bốn bề và dân làng có thể vào đình bất cứ lúc nào...

Quang cảnh không gian triển lãm.

Triển lãm chuyên đề “Đình làng xứ Đoài” chỉ lựa chọn 22 đình với hơn 200 bức ảnh, nhưng nhờ cách bố trí khoa học, thuyết minh ngắn gọn đã giúp người xem yêu hơn những giá trị di sản độc đáo của những ngôi đình xứ Đoài. Triển lãm cũng giúp người xem thấy hết vẻ đẹp của những ngôi đình không xây tường, cũng không có hệ thống cánh cửa che chắn, tất cả thông thoáng với hệ thống cột lớn, dày đặc gồm 48 chiếc. Các cột này ngoài việc kết cấu ở đầu trên theo nguyên tắc gắn bó cột-xà kẻ (hoặc rường) thì ở phần gần chân lại được giằng nhau bởi các xà ngưỡng bao quanh và dầm sàn ở trong. Bên trong đình là hệ thống chạm khắc rất phong phú và độc đáo từ thế kỷ XVII như: Rồng trên hệ thống ván gió, cốn mê và bẩy hiên; hình tượng con người  cưỡi voi, phi ngựa, cưỡi rồng và các tiên nữ...

Với những giá trị văn hóa-lịch sử độc đáo nói trên, đình xứ Đoài đã được Nhà nước tôn vinh và bảo tồn. Đình Tây Đằng là ngôi đình duy nhất được Thủ tướng quyết định xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2013. Tuy nhiên, để các ngôi đình xứ Đoài tiếp tục bền vững trước thời gian các cơ quan chức năng, địa phương cần tiếp tục có sự đầu tư, quản lý tốt. Đồng thời tổ chức tốt các các hoạt động quảng bá, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của các ngôi đình đối với người dân địa phương và du khách thập phương...

Bài, ảnh: VŨ BẢO TRÂN