QĐND - Trò Xuân Phả tổ chức vào các ngày 10 và 11-2 âm lịch hằng năm tại làng Xuân Phả, xã Xuân Trường, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Đây là điệu múa của làng Xuân Phả, như một đỉnh cao của nghệ thuật múa dân gian Việt. Dù đã trải qua nhiều thăng trầm và biến cố trong lịch sử, chịu sự tác động của quá trình hiện đại hóa nhưng trò Xuân Phả vẫn được lưu giữ một cách nguyên vẹn.

5 điệu múa cung đình và dân gian Việt

Để hiểu hơn về trò Xuân Phả, nhằm chính hội (10 tháng 2 âm lịch), chúng tôi có mặt tại chùa Tạu – nơi diễn ra lễ hội truyền thống Xuân Phả. Tại đây, không khí lễ hội tràn ngập mọi cung đường trong làng. Tiếp xúc với chúng tôi, nghệ nhân Bùi Văn Hùng – Trưởng BTC lễ hội Xuân Phả năm 2012 cho chúng tôi biết: “Theo truyền thuyết, thời nhà Đinh, giặc quấy nhiễu nước ta, vua đã cho sứ giả đi khắp nơi cầu bách tính và hiền tài. Khi quan quân đi đến bờ sông Chu, gần làng Xuân Phả thì gặp giông tố nên phải dừng lại. Đêm ngủ sứ giả được thần Thành Hoàng làng báo mộng cách tiêu diệt đánh giặc. Sứ giả về tâu vua, quả nhiên thắng trận, lập tức vua ban thưởng những điệu múa hát hay nhất cho làng. Đó là các điệu: Ai Lao, Ngô Quốc, Chiêm Thành, Hoa Lang và Lục Hồn Nhung”.

Trong 5 điệu múa nêu trên thì có 3 điệu múa mà người thể hiện phải đeo những chiếc mặt nạ hết sức kỳ quái, đó là các điệu Chiêm Thành, Hoa Lang và Lục Hồn Nhung. Điệu Chiêm Thành thể hiện đoàn sứ của vương quốc Chămpa đến chúc mừng, gồm ông Chúa, bà Nàng, một người hầu, hai phỗng hầu, và 16 quân. Sau khi Chúa đọc văn tế và hai phỗng dâng hương, đoàn quân ngậm mặt nạ gỗ kỳ dị, bắt đầu nhảy múa thành hai hàng. Khi đứng, khi quỳ khụy các tư thế chuyển nhanh như các thế võ, các thế tay vặn ngược không khác gì các tư thế trong các tượng Chàm cổ xưa. Điệu Hoa Lang lại khác, đi đầu là con kỳ lân, múa sát đất như bơi lội. Đoàn người Hoa Lang có cô gái Việt ra đón tiếp, đầu đội mũ Kê pi cao, ngậm mặt nạ mũi thẳng, kết thúc là điệu bơi chèo. Điệu Lục Hồn Nhung bắt đầu từ ông cố già nua, và một bà cố già sống sót sau cuộc diệt chủng nào đó. Bầy con trẻ tất cả đều đầu đội mũ tre và các bó lạt chẻ xơ ra như tóc rối, đeo mặt nạ có chấm như bị bệnh đậu mùa có số răng từ một chiếc đến năm chiếc. 10 con chia thành từng đôi, xếp hai hàng, tiến lùi theo mẹ, mỗi lần nhảy lại hú lên, khi hát thì xoạc chân chèo, và gõ phách theo nhịp múa.

Điệu múa Xuân Phả

Hai điệu múa còn lại gồm Ai Lao và Ngô Quốc thì khuôn mặt của người trình diễn được hiện lên một cách sinh động. Điệu Ngô Quốc (đoàn múa Trung Hoa) có người con gái Việt ra đón, ăn mặc như người Mãn Thanh. Kết thúc cũng là điệu chèo thuyền. Điệu Ai Lao, thể hiện đoàn vương quốc Vạn Tượng xưa do đích thân vua vào chúc mừng. Đi đầu là voi và hổ múa cùng những người thợ săn. Vua Ai Lao tuổi già đường xa nên có người theo sau đấm lưng. 10 quân múa thành hai hàng với những điệu mô phỏng săn bắn, hái lượm rất uyển chuyển.

Theo nhìn nhận của nghệ nhân Bùi Văn Hùng, trò Xuân Phả gần giống với điệu Cheoyongmu (Múa mặt nạ) của người Hàn Quốc hay một “lễ hội hóa trang” của người phương Tây, nhưng trò Xuân Phả lại mang đậm yếu tố cung đình và dân gian Việt trong từng điệu múa…

 Không để trò Xuân Phả bị lãng quên

 Theo truyền thống, trò Xuân Phả được biểu diễn ở nghè, nhưng do nghè không còn từ cách đây nửa thế kỷ nên hiện nay trò Xuân Phả chủ yếu được diễn ở sân khấu nhà văn hóa xã, hoặc sân chùa Tạu trong làng. Tuy nhiên, với tinh thần và trách nhiệm của các cấp chính quyền nơi đây, cùng ý thức tốt về gìn giữ những bản sắc văn hóa của dân tộc, trò Xuân Phả vẫn đang được lưu truyền đến các thế hệ sau.

Ông Bùi Văn Hùng chia sẻ với chúng tôi trong sự phấn khởi và lạc quan: Mặc dù có những lúc tưởng chừng trò Xuân Phả sẽ bị mai một và mất đi, song thấy được những giá trị to lớn về văn hóa, nét đặc sắc dân gian của người Việt, chúng tôi đã cố gắng không để trò Xuân Phả bị lu mờ trước quá trình du nhập văn hóa chóng mặt như hiện nay. Xuân Phả hiện nay ai ai cũng biết múa Xuân Phả. Chúng tôi gìn giữ và phát huy trò Xuân Phả bằng cách truyền từ đời này qua đời khác, từ các cụ cao niên xuống trung niên, và từ bậc trung niên tới các bạn thanh thiếu niên, thiếu nhi và các cháu nhỏ. Mặt khác, chúng tôi cũng nêu ra những ý nghĩa của trò Xuân Phả đến tất cả mọi người, đó là bản sắc, là giá trị văn hóa mà không dễ gì nơi nào có được, nên các thế hệ gắng mà giữ lấy. Bằng sự quyết tâm, trách nhiệm và ý thức của tất cả mọi người, tôi tin rằng trò Xuân Phả - nét đẹp văn hóa của người Xuân Phả nói riêng và người Việt nói chung sẽ còn được gìn giữ và phát huy ở các thế hệ sau.

Bài và ảnh: PHẠM HOA QUỲNH