Mai Ngọc Nhân (Giải A-Nhà hát Tuồng Đào Tấn) vào vai Châu Du. Ảnh: internet

Diễn viên tài năng đã ít, diễn viên trẻ tuổi tài năng ngày càng hiếm. Bởi vậy Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch, mà trực tiếp là Cục Nghệ thuật biểu diễn, Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam đã thực thi “chiến dịch” dài hơi bằng những cuộc thi, tập huấn… nhằm “hút” nhiều hơn nữa các tài năng sân khấu. Mới nhất là cuộc thi tài năng trẻ tuồng, chèo toàn quốc năm 2007 tại thành phố Nam Định và tới đây là tài năng trẻ cải lương tại Cần Thơ.

Đam mê trong từng vai diễn

Trò chuyện với các nghệ sĩ trẻ tham gia cuộc thi, họ đều trả lời rằng, tuồng, chèo là niềm đam mê máu thịt đối với họ, họ hát như con tằm rút ruột nhả tơ, cho dù biết rằng trong cuộc sống hiện đại, nhiều khán giả quay lưng lại với sân khấu truyền thống, thế nhưng họ không buồn mà vẫn luôn nuôi dưỡng những cảm xúc và trau dồi kinh nghiệm để góp phần gìn giữ và phát triển những di sản nghệ thuật của ông cha.

Bằng nhiệt huyết của sức trẻ, những vai diễn “mẫu” cũng đã tỏa sáng, đó là Lê Thị Bích (Nhà hát chèo Việt Nam) vào vai Đào Huế trong trích đoạn Chu Mã Thần; Trần Ngọc Hùng vai Lương Thế Vinh trong Trạng Lường Lương Thế Vinh; hay như Mai Ngọc Nhân (Nhà hát tuồng Đào Tấn) vào vai Châu Du trong Nhị khí Châu Du, Phạm Thị Thanh (Nhà hát tuồng Trung ương) vào vai Hồ Nguyệt Cô trong Hồ Nguyệt Cô hóa cáo… Ngọc Nhân tâm sự rằng anh đã tập vai Châu Du rất miệt mài và đổ không ít mồ hôi. Đối với tuồng cổ, để hoàn thành một vai diễn, người nghệ sĩ phải đánh đổi rất nhiều công sức và đôi khi cả… máu. Nhiều diễn viên khi luyện vũ đạo đã ngã gãy tay, gãy chân là chuyện bình thường. Ngay việc giữ thăng bằng trên những đôi hia có chiều cao gần 20cm, đế cứng và mũi cong như mũi thuyền đã là cả một nghệ thuật. Nhưng không phải thế mà Nhân bỏ cuộc, mà hơn thế, Nhân sẽ theo tuồng đến cùng, bởi tình yêu nghề xuất phát từ trái tim và là một niềm đam mê khó tả. Hay như Diệu Hằng, phụ diễn trong trích đoạn Trạng Lường Lương Thế Vinh của Nhà hát chèo Định, trong quá trình tập luyện đã bị tai nạn gãy chân. Đến hôm thi, Hằng vẫn cố gắng lên sân khấu bằng cách phá bột, tiêm thuốc giảm đau, giúp bạn diễn thành công tốt đẹp (Trần Ngọc Hùng đoạt giải A). Hỏi Hằng sao phải làm như vậy, trong khi vai diễn của mình chỉ là phụ? Hằng nói rằng, chính hay phụ không quan trọng, mà đây là cơ hội để cô thể hiện tài năng của mình trước đông đảo ban giám khảo, bạn diễn và khán giả, không có một rào cản nào ngăn được niềm đam mê lên sân khấu của Hằng.

Như sao buổi sớm

Cuộc thi tài năng trẻ sân khấu vừa kết thúc tại Định quy tụ 64 thí sinh là các nghệ sĩ, diễn viên của 16 đơn vị nghệ thuật tuồng, chèo trong cả nước. Đó là con số quá khiêm tốn. Cũng dễ hiểu, bởi thời gian gần đây, "nguồn" cung cấp diễn viên các bộ môn nghệ thuật truyền thống cũng chỉ đếm trên đầu ngón tay. Điều đó cũng logic với lượng thí sinh đăng ký dự thi vào khoa nghệ thuật truyền thống các trường nghệ thuật hầu như không có.

Có một thực tế là diễn viên của các đoàn nghệ thuật truyền thống cứ ngày một "già đi”, tre đã già mà măng chẳng kịp mọc. Một trong những nguyên nhân dẫn tới tình trạng khan hiếm tài năng trẻ ở các đơn vị nghệ thuật sân khấu dân tộc đó là chưa có một cơ chế chính sách ưu đãi cho các tài năng trẻ. Dẫu một số đơn vị đã mạnh dạn nâng lương, nâng ngạch, tăng thù lao bồi dưỡng nhưng so với cát-xê của ca sĩ, diễn viên các loại hình nghệ thuật khác thì còn là “một trời một vực”. Đời sống của nghệ sĩ sân khấu dân tộc đã khó khăn thì đời sống nghệ sĩ trẻ theo nghiệp này còn khó khăn hơn.

Mặt khác, vấn đề nhức nhối lâu nay mà các nhà hát, các đơn vị nghệ thuật đang gặp phải là Nhà nước chưa có chính sách “mở”, tạo điều kiện cho những diễn viên đã lớn tuổi về nghỉ để lớp trẻ có cơ hội thế chân. Qua khảo sát của Cục Nghệ thuật Biểu diễn thì trường hợp diễn viên trẻ vào đoàn tới 7-8 năm mà vẫn chưa được biên chế chính thức là không hiếm. Vở diễn thiếu sự tươi mới trẻ trung đã đành, nhưng đáng lo hơn là sự mài mòn tài năng. Các diễn viên trẻ mới chỉ dừng lại ở việc diễn “đúng” các vai mẫu trong những trích đoạn cổ, hoặc diễn “sạch sẽ” các vai diễn hiện đại mà chưa có những sự sáng tạo để thể hiện cá tính riêng biệt của mình. NSND Trọng Khôi-Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu- cho biết: Một trong những cái yếu của các em là sức học và sức tập. Các em bây giờ chạy sô đóng phim nhiều, làm theo những cái ăn sẵn nên không chịu trau dồi vốn sống, khiến tài năng bị lụi tàn khi chưa kịp tốt nghiệp. Ngoài năng khiếu bẩm sinh, thanh sắc bẩm sinh trời phú thì còn cần những 6 tiêu chuẩn: thanh, sắc, thục, tinh, khí, thần. Ai cũng có thể học nhưng không phải ai cũng trở thành nghệ sĩ. Tôi nghĩ nghệ sĩ tài năng cần phải có sự lao động kiên nhẫn cùng năng khiếu bẩm sinh. Nếu họ không rèn luyện, thiếu sự tập trung thì dù có tài năng cũng không thể trở thành một nghệ sĩ đích thực.

“Tầm nhìn” cho tài năng trẻ sân khấu

Theo ông Nguyễn Văn Khánh-Phó cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn, trong hơn một thập kỷ trở lại đây, sân khấu truyền thống không thường xuyên "đỏ đèn" và mất dần "chỗ đứng" trong xã hội đương đại. Có nguyên nhân khách quan và chủ quan. Song, yếu tố quan trọng khiến sân khấu tuồng, chèo, cải lương ngày càng vắng khán giả chính là thiếu đội ngũ sáng tạo nghệ thuật có tài, thiếu kịch bản hay, thiếu diễn viên, nghệ sĩ trẻ và thiếu một cơ chế đầu tư, phát triển theo hướng bền vững, hiệu quả.

Ông Khánh cũng cho biết, sau cuộc thi, Cục Nghệ thuật biểu diễn sẽ tham mưu với Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch trình lên Thủ tướng Chính phủ những phương hướng mang tính chiến lược về đào tạo lực lượng nghệ sĩ trẻ cho sân khấu nghệ thuật truyền thống. Theo đó sẽ có ba phương thức đào tạo lực lượng diễn viên trẻ mang tính hệ thống gồm: đào tạo tại chỗ (các đoàn nghệ thuật và từng địa phương phải triển khai công tác tuyển chọn các tài năng, các hạt nhân để bổ sung vào đoàn); đào tạo tập trung và tạo điều kiện để đội ngũ sáng tạo nghệ thuật được ra nước ngoài học hỏi. Hơn hết là việc triển khai nhiều hơn nữa các cuộc thi, lớp tập huấn, đầu tư kinh phí cho các nghệ sĩ, diễn viên, đặc biệt là tài năng trẻ có cơ hội được thử sức, được trình diễn những vai diễn yêu thích, dù không có khán giả nhưng đó cũng là một cách để gìn giữ và phát huy vốn quý của dân tộc.

VƯƠNG HÀ