Tác phẩm “Mặt nạ”-Tranh sơn mài của họa sĩ Nguyễn Văn Bảng, đang được giới thiệu tại nhà Triển lãm 16 Ngô Quyền, Hà Nội. Tranh gồm 9 bức nhỏ, mỗi bức nhỏ có giá bán là 800USD. Họa sĩ Bảng đã bán 2 bức trong này... Ảnh: LÊ ĐÔNG HÀ

Buôn bán tranh mấy năm gần đây càng ngày càng khó. Nhiều gallery phải đóng cửa. Nhiều gallery, để tồn tại, phải xé nhỏ không gian vừa làm nhà hàng vừa bán tranh hay vừa bán tranh vừa chen thêm hàng thủ công mỹ nghệ, đồ giả cổ, quà lưu niệm v.v. Vai trò của hoạt động gallery trong đời sống mỹ thuật cứ mờ nhạt dần-không phát hiện được họa sĩ nào mới mẻ, không còn sôi nổi triển lãm, ít được báo chí nhắc đến v.v..

Tại sao?

Câu trả lời, thực tế, đã được dự báo từ năm bảy năm trước. Trong đó, căn bản, là do cách nghĩ quá đơn giản về kinh doanh nghệ thuật, do cách hiểu sai lầm về vấn đề “chuyên nghiệp hóa” hoạt động gallery ở từ các họa sĩ, giới buôn tranh đến giới truyền thông. Hầu như ai cũng muốn gallery của mình thuộc hàng “de luxe”, nhưng lại mơ hồ tất cả mọi chuyện. Thực tế, sẽ không thể tuyển chọn, làm việc được với họa sĩ, nếu gallery không có một “chiến lược sản phẩm” gắn liền với một “chiến lược tạo hình ảnh” (cho gallery) và một “chiến lược hàng hóa” rõ ràng. Đa số không hiểu tính chất đồng đẳng trong mối quan hệ giữa gallery với họa sĩ, và, giữa gallery với khách hàng thực sự có nghĩa là gì. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chủ gallery đã từng thành công, càng thành công họ càng hay cúng kiếng, càng mê tín, càng hay tin lời thầy bói…

Những thuận lợi của thời mới “mở cửa” đã qua. Đến lúc này, vấn đề “chuyên nghiệp hóa” hoạt động gallery cần phải được đặt ra một cách “tỉnh táo” hơn. Lời giải cho vấn đề này, mỗi gallery mỗi khác, nhưng sẽ là cầu an nếu không lưu ý đến thực tế sau:

- Gallery có đẳng cấp

- Để làm gallery, trước hết, phải xác định đẳng cấp

- Để xác định đẳng cấp, trước hết cần, phải am hiểu thị trường, phải xác định rõ khách hàng (đã có và có thể có của gallery) là những loại người nào.

Tất cả nội dung hoạt động gallery, từ việc xây dựng chiến lược hình ảnh, chiến lược sản phẩm, chiến lược quảng cáo, tiếp thị v.v.. đều cần phải căn cứ trên cơ sở nhận thức về các đặc điểm chung của thế giới khách hàng với đối tượng này. Nói cách khác, là cần tuân thủ nguyên tắc nhất quán mang tính đẳng cấp thích ứng trong mọi hình thức biểu hiện và hoạt động…

Có thể diễn giải ngắn gọn như sau:

Gallery, có loại “de luxe”, chuyên bán “hàng quý, hiếm” dành cho các nhà sưu tập chuyên nghiệp, những người am hiểu nghệ thuật và giàu có…; có loại làng nhàng bình dân, nhắm đến khách du lịch, những người mua tranh giá rẻ với nhu cầu trang trí, làm quà lưu niệm…; có loại tầm tầm bậc trung, chuyên bán những tác phẩm nghệ thuật đương đại mà giá trị dễ được cảm nhận dựa trên những tiêu chuẩn thẩm mỹ đã được thừa nhận. Khách hàng của loại gallery này khá đa dạng, từ các nhà sưu tập nghiệp dư, những người dư thừa về tài chính nhưng chỉ có khả năng đánh giá nghệ thuật vừa phải.

Ba loại gallery này, có tiêu chuẩn đánh giá nghệ thuật khác nhau. Với các gallery “de luxe”, sự lựa chọn nghệ thuật, chủ yếu dựa trên tiêu chuẩn tiêu biểu hay tiên phong (của một khuynh hướng, một truyền thống, một trào lưu nghệ thuật…). Nó nhờ vào sự đánh giá, tiến cử của các nhà phê bình hoặc curato tầm cỡ. Với các gallery bình dân, yếu tố vui mắt, dễ nhìn, thể hiện cái đặc dị văn hóa địa phương là chỗ dựa cơ bản để lựa chọn tác phẩm. Nói cách khác, sự đánh giá ở đây, ít khi căn cứ trên các tiêu chuẩn mỹ học, mà chủ yếu, được nhìn trong trường của các khuynh hướng tự nhiên và tượng trưng chủ nghĩa; của tranh “nhái”… Với các gallery bậc trung, sự lựa chọn, chủ yếu lại căn cứ trên tiêu chuẩn tính chuyên nghiệp và các xu hướng xã hội. Sự tồn tại của hệ thống gallery này chỉ có ý nghĩa giúp cho các giá trị nghệ thuật được phổ cập, nuôi dưỡng được lực lượng sáng tác, chứ ít có khả năng tác động trực tiếp đến sự vận động, phát triển của một nền mỹ thuật…

Chúng cũng không giống nhau trong cách thức quan hệ khách hàng. Loại “de luxe” tồn tại trong các mối quan hệ “de luxe”-mối quan hệ liên lập giữa các thành phần xã hội có đẳng cấp cao “nhất”. Loại gallery bình dân, thường tồn tại dưới hình thức những hành lang hay cửa hàng bán tranh. Chúng thụ động trong quan hệ với khách hàng và không cần đề ra tiêu chí nghệ thuật. Chúng chủ yếu sống dựa vào thị trường du lịch và tầng lớp trung lưu trong xã hội. Chúng cần được nhắc đến thường xuyên trên các phương tiện thông tin đại chúng. Loại tầm tầm bậc trung thì rắc rối hơn. Rắc rối hơn vì, khách hàng của họ, thường là người của một “gu” thẩm mĩ, của một “xu hướng xã hội”, của một phong cách nghệ thuật nào đó v.v.. Nói chung là không thuần nhất.

Nói tóm lại:

Gallery, cho dù ở đẳng cấp nào, cũng đều có thể “chuyên nghiệp hóa” theo kiểu của mình.

Việc không xác định rõ đẳng cấp, sẽ dẫn đến hậu quả là gallery, dẫu muốn đứng ở hàng “de luxe” cũng chỉ được nhìn nhận như một “gallery bình dân”. Nó vi phạm nguyên tắc tượng trưng của tính giai cấp, là một. Quan trọng hơn, nó cho thấy chủ gallery có cách nhìn không đáng tin cậy.

Ở Việt Nam, xây dựng gallery “de luxe” theo tiêu chuẩn “quốc tế hóa” là việc khó khăn. Lý do đơn giản là bản thân nền mỹ thuật Việt Nam chưa có một vị trí nào trên bản đồ mỹ thuật thế giới. Nếu ở Việt Nam, có thật một xu hướng tiên phong (avant-garde) nào đó, thì trước tình hình thông tin phê bình rất kém như hiện nay cũng khó được đón nhận. Nói cách khác, nó thiếu một bệ đỡ xã hội cần thiết-một thiết chế bảo trợ.

Khó khăn, không có nghĩa là không thể. Hoàn toàn có thể nếu, một, có quyết tâm; hai, có bản lĩnh của một đầu mối thông tin đáng tin cậy; ba, có khả năng phát hiện; và bốn, dám đi cùng nghệ sĩ trên hành trình phiêu lưu sáng tạo…

NGUYÊN HƯNG