Nghệ nhân Lê Ngọc Nguyện đang làm đầu rồng

Một mùa trung thu mới đến, nhiều người lại nô nức tìm mua đồ chơi để các em nhỏ long nhong đón ánh trăng rằm. Thị trường đồ chơi năm nay, bên cạnh những đồ chơi ngoại nhập vẫn có không ít đồ chơi dân gian truyền thống như lồng đèn kéo quân, múa rồng, lân, chong chóng, tò he... Có những đồ chơi ấy là nhờ những nghệ nhân dân gian tâm huyết với nghề của ông cha để lại.

“Thần đèn” thắp sáng đêm trăng

Những ngày thu tháng Tám, khi các ngõ phố Hà Nội tràn ngập bánh trung thu và đồ chơi phục vụ trẻ thơ phá cỗ đêm trăng rằm, chúng tôi tìm đến nhà nghệ nhân dân gian Vũ Văn Sinh ở xã Cao Viên, huyện Thanh Oai (Hà Nội), người được bà con lối xóm và trẻ em thường gọi là “thần đèn”. Sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống làm đèn lồng, từ nhỏ ánh đèn lồng bập bùng ấm áp trong đêm trăng rằm đã ăn sâu vào máu thịt ông. Năm 2006, ông quyết định làm chiếc đèn kéo quân khổng lồ cao 7m, đường kính 3,2m. Chiếc đèn này được ghi tên trong sách “Kỷ lục Việt ”.

Vừa mải miết cắt giấy quấn lên đèn, ông Sinh vừa cho biết, ngày trước đèn kéo quân cháy bằng hạt bưởi nhưng giờ chủ yếu là dùng nến. Công đoạn làm nên chiếc đèn kéo quân vừa dễ lại vừa khó bởi nó hoạt động theo nguyên lý đối lưu. Trong đó, chong chóng là bộ phận quan trọng nhất, nếu xếp không đúng chiều thì cánh quạt không quay và quân đèn không chuyển động. Mỗi chiếc đèn đều có một bí quyết riêng và bí quyết ấy nằm ở những cánh quạt.

Không chỉ được biết đến bởi đèn lồng, “thần đèn” Vũ Văn Sinh còn nổi tiếng với nghề làm pháo hoa và tổ chức các màn bắn pháo bông trong các sự kiện lớn. Tuy bận rộn quanh năm nhưng mỗi độ trăng rằm về, ông lại cùng vợ con làm đèn kéo quân, đèn ông sao phục vụ trẻ em đón trăng rằm. Bởi theo ông, dưới ánh trăng rằm, đèn lồng, đèn ông sao, đèn kéo quân, đèn cá chép... có thể tương hỗ ánh sáng với trời đất sẽ mang lại sắc màu và niềm vui trọn vẹn trong ánh mắt trẻ thơ.

Phá cỗ... cùng đồ chơi Việt

Cũng như nghệ nhân Vũ Văn Sinh, ông Nguyễn Văn Mạnh Hùng xóm Hồng ở phố Khương Hạ, phường Khương Đình (Thanh Xuân-Hà Nội) là nghệ nhân cuối cùng của làng nghề từng nổi tiếng về làm đồ chơi truyền thống. Chúng tôi đến thăm cơ sở sản xuất đồ chơi của nghệ nhân Hùng khi ông đang cặm cụi lắp ráp tàu thủy-một loại đồ chơi cổ truyền của làng Hồng xưa. Tiếp chuyện chúng tôi, ông Hùng cho biết: “Ngày trước xóm Hồng nổi tiếng với đồ chơi được làm bằng tôn, thiếc rất độc đáo như tàu thủy chạy dưới nước, thỏ ngọc đánh trống, bướm lượn… Bây giờ tôi sản xuất loại đồ chơi này vẫn được các cháu yêu thích. Năm nay tôi sản xuất hàng nghìn chiếc mà không đủ hàng giao”.

Năm 2003, nghệ nhân Hùng được Bảo tàng Dân tộc học Việt trao giấy chứng nhận nghệ nhân sản xuất đồ chơi. Năm 2006, ông được mời ra trình diễn làm đồ chơi tại bảo tàng. Đầu năm 2009 có một công ty hỗ trợ trẻ em nghèo ở Hà Nội đã mời ông giảng dạy phương pháp bí truyền sản xuất đồ chơi để giúp các em có nghề mưu sinh. Ông Hùng nói: “Tôi rất mừng khi có người mời dạy sản xuất đồ chơi, nhất là dạy các em khuyết tật. Việc làm này vừa góp phần bảo tồn được trò chơi truyền thống, vừa giúp các em có nghề nghiệp ổn định để mưu sinh”.

Đêm rằm không thể vắng rồng, lân

Trong mỗi độ trăng rằm, ngoài đèn lồng, cá chép, trống quân… không thể thiếu cảnh con rồng bay lượn, những chú lân ngộ nghĩnh nhảy múa. Những ngày cận Tết Trung thu, chúng tôi đến thăm nhà nghệ nhân Lê Ngọc Nguyện, nghệ nhân cuối cùng sản xuất rồng của làng Đa Sỹ, phường Kiến Hưng (Hà Đông-Hà Nội). Làng Đa Sỹ từ lâu đã được biết đến như là cái nôi sản xuất rồng Việt .

Vừa vót nan tre thoăn thoắt, ông Nguyện vừa chia sẻ kinh nghiệm: “Làm rồng phải thành thục bốn thao tác: Đan, may, vẽ, gò và phải có con mắt nghệ thuật về rồng. Làm rồng khó nhất là làm đầu rồng vì phải chú ý thể hiện sự uy nghi, oai phong và cái hồn của rồng Việt”. Sau khi con rồng đầu tiên dài 18m có 9 khúc 10 chân uốn lượn tung bay một cách linh hoạt mà vẫn giữ vẻ oai linh, tiếng ông Nguyện làm rồng vang xa khắp chốn. Nhiều người ở địa phương khác tìm đến nhờ ông làm giúp. Không muốn làm theo những mẫu cũ, ông lần mò tạo mẫu rồng theo các tranh vẽ, hình đục đẽo, mẫu rồng cổ ở cung điện nhà vua. Từ đó năm nào ông cũng cho ra đời trên chục con, rồng của ông bay khắp cả nước. Ông Nguyện cho biết: “Người xưa gọi rồng vàng là hoàng long, rồng trắng là bạch long, cả hai loại rồng này đều được tôi cho “xuất ngoại”. Hơn 20 năm qua, ông đã sản xuất được hơn 50 con rồng. Trong đó có nhiều rồng đã được tung bay trong dịp Tết Trung thu, mang lại niềm vui và niềm tự hào cho các em nhỏ Việt .

Tàu thủy-đồ chơi do nghệ nhân Nguyễn Văn Mạnh Hùng sản xuất

Hy vọng rằng, với niềm đam mê và sự cố gắng của các nghệ nhân, những trò chơi dân gian với đồ chơi truyền thống sẽ hiện hữu trong đêm trăng rằm để các em thiếu nhi có những Tết Trung thu vui khỏe, bổ ích.

Bài và ảnh: HẢI NINH