Khám chữa bệnh cho dân tộc. Ảnh: VNN

Mới đây, chúng tôi có dịp cùng đoàn công tác của đơn vị vận tải S51, Cục Hậu cần Quân khu 1 phối hợp với các cấp, các ngành ở địa phương đến tuyên truyền, khám, chữa bệnh, cấp thuốc miễn phí và tặng quà cho đồng bào các dân tộc ở bản Mỏ Ba, thuộc xã Tân Long, huyện Đồng Hỷ (Thái Nguyên). Về bản công tác, giữa chốn "thâm sơn cùng cốc", chúng tôi được chứng kiến nỗi lòng hoài nhớ, trăn trở của bà con về tiếng khèn đang đứng trước nguy cơ không bao giờ trở lại.

Mỏ Ba có 123 hộ nhưng có tới gần 700 nhân khẩu; trong đó người Mông chiếm gần 60%, còn lại là người Kinh, Dao, Nùng, Sán Chỉ, Cao Lan. Trong những năm qua, được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, nhất là từ năm 2002 trở lại đây, thực hiện Chương trình 134, 135 của Chính phủ và dự án Plen, sự giúp đỡ của các cấp, các ngành ở địa phương, nên bản đã xây dựng được nhà văn hóa và phân trường tiểu học khang trang; nhiều hộ gia đình nghèo được hỗ trợ tiền để củng cố, tu sửa và làm mới nhà ở, được hỗ trợ vốn để mở rộng diện tích trồng cây quế, cây keo, phát triển sản xuất… Nhờ vậy, đời sống của bà con các dân tộc trong bản được cải thiện đáng kể; nhiều nhà đã có "bát ăn, bát để". Tuy nhiên, do địa thế của bản ở trên sườn núi cao, độ dốc lớn, người đông, ruộng ít, bình quân mỗi hộ gia đình chỉ có 2 sào ruộng cấy lúa nước một vụ, còn lại là làm bãi, làm nương; hơn nữa việc cấy lúa, trồng ngô chủ yếu phụ thuộc vào nước trời, nếu năm nào hạn hán hoặc mưa lớn là mất mùa… Mặt khác, theo ông Phạm Tuấn Tú, trưởng bản thì, mỗi cặp vợ chồng người đồng bào dân tộc thiểu số ở đây chỉ có từ 2 đến 3 con; còn những gia đình đồng bào dân tộc Mông, chuyện đẻ đến đứa thứ bảy, thứ tám vẫn được xem là bình thường. Cá biệt có một số hộ gia đình đông con như: Ông Ngô Văn Sùng, 52 tuổi nhưng có tới 18 người con; ông Lý Văn Diến, 60 tuổi có 17 người con; ông Đào Văn Tư, 52 tuổi, hiện là phó bản Mỏ Ba cũng có 13 người con… Sinh đẻ chưa có kế hoạch đang là vấn đề nổi cộm, là một trong những nguyên nhân dẫn đến nhiều gia đình nghèo khó, con cái thất học. Hiện tại, số hộ nghèo trong bản vẫn chiếm tỷ lệ cao (74,8%)… Chính vì vậy mà trong những năm qua, lợi dụng đời sống khó khăn của đồng bào các dân tộc trong bản, một số đối tượng đã đến tuyên truyền nhân danh tôn giáo, nhiều người đã tin, nghe và làm theo lời "chúa" dạy như: Không nạo hút và đặt vòng tránh thai; không đưa dao kéo vào người, vì người Mông phải làm việc nhiều, nếu đặt vòng tránh thai sẽ đau nhiều; kỳ quặc hơn là luận điệu theo "chúa" thì phải bỏ hát dân ca và bỏ thổi khèn; nếu thổi khèn là đón "ma" về, "ma" sẽ quấy rối nhà cửa, làm người trong nhà phải chết, bắt vật nuôi trong nhà đem đi… Vì tin, nghe theo lời nhảm nhí của kẻ xấu mà đồng bào dân tộc Mông trong bản đã từ bỏ nhiều nét văn hóa truyền thống tốt đẹp, nhất là việc hát múa và thổi khèn, một nét văn hóa truyền thống lâu đời của người Mông.

Trưởng bản Tú cho chúng tôi hay: những năm trước đây, khi đồng bào chưa tin và nghe theo "lời răn của chúa" thì các gia đình người Mông trong bản "nhà nào cũng có khèn, ai cũng biết thổi khèn"; thanh niên mỗi khi ra đường, xuống chợ hay lên nương, bãi thì cây khèn là "vật bất ly thân" của đa số đàn ông người Mông ở đây. Vào dịp đầu xuân, trong các đám cưới, đám hỏi, hội đón mùa về, nhất là những đêm trăng sáng, già, trẻ, gái, trai trong bản quây quần bên nhau cùng hát, múa theo những điệu khèn, làm vang động cả núi rừng. Bà Hoàng Thị Tân, cán bộ phụ nữ bản Mỏ Ba cho chúng tôi biết: "Ngày trước, con trai người Mông ở bản mình còn thường dùng tiếng khèn để hẹn hò, gọi bạn tình đến "điểm hẹn" và chỉ cần nghe thấy tiếng khèn là đã biết đó là ai… Rồi bà bồi hồi xúc động, kể cho chúng tôi nghe một kỷ niệm không thể nào quên về tiếng khèn, đó là có lần trời sáng trăng, bà dắt ngựa chở ngô xuống chợ làng Hích để bán. Vì đường từ nhà xuống chợ xa, nhiều đèo dốc khó đi, nên phải đi từ lúc gà gáy, khi qua đến đoạn đường cua, không may gặp cây rừng bị gió xoáy mạnh làm đổ chắn ngang đường, đúng lúc chị dắt ngựa vừa đến, con ngựa sợ chùn lại không chịu vượt qua. Chị đang loay hoay không biết xoay xở ra sao, thì rất may có hai vợ chồng người cùng bản đi sau cũng đang tới, chẳng hiểu vô tình hay hữu ý, ông chồng bỗng nhiên rút khèn ra thổi, con ngựa nghe thấy tiếng khèn, liền giậm chân hý vang rồi nhảy vọt qua cây chắn ngang đường. Nhờ vậy mà chị đã đến chợ lúc trời vừa hửng sáng…

Còn bây giờ, người Mông ở bản mình theo lời tuyên truyền của kẻ xấu, đã từ bỏ cây khèn, tiếng khèn giờ đã trở nên xa lạ với lớp trẻ hôm nay, thanh niên người Mông ở bản bây giờ không ai biết thổi khèn…". Chính vì vậy mà khi đoàn công tác của đơn vị Vận tải S51 phối hợp với Đoàn Trường tiểu học xã Tân Long-tổ chức đêm giao lưu văn nghệ “cây nhà, lá vườn” phục vụ bà con, Trưởng bản Tú cùng không ít cán bộ, bà con địa phương muốn nhân dịp này sẽ khôi phục lại tiếng khèn ở bản như thuở nào và mong muốn có tiết mục khèn của người bản mình tham gia đêm giao lưu. Nhưng một khó khăn là, cả bản không tìm đâu ra một cây khèn, đơn vị đã phải cử người về tận Đoàn nghệ thuật Quân khu 1 để mượn cây khèn và mời cụ Vàng Văn Mạy, 94 tuổi (dân tộc Mông) – người trước đây từng thổi khèn hay nhất bản tham gia tiết mục trong đêm liên hoan văn nghệ.

Cầm cây khèn trên tay, ký ức thời trai trẻ gắn bó với cây khèn bỗng ùa về, khiến cụ Mạy rưng rưng nước mắt. Dẫu cho bây giờ sức khỏe cụ đã yếu, nhưng nhìn gương mặt hằn bao vết “chân chim” và khóe mắt mờ đục của cụ, chúng tôi đọc được từ trong thẳm sâu suy nghĩ và ánh mắt của cụ vẫn ánh lên niềm đam mê với cây khèn. Trong niềm xúc động, cụ bộc bạch với chúng tôi: “Bộ đội về bản tao vui cái bụng lắm, lâu rồi tao mới được thổi khèn cho con cháu nghe, được bộ đội nói cho biết những điều tốt, bây giờ tao sẽ không tin kẻ xấu bảo thổi khèn là đón “ma” về quấy rối nhà cửa, con cháu mình đứa nào cũng biết thổi khèn như tao thôi…”. Cụ Mạy nhiệt tình tham gia thổi liền hai bài khèn: “Mùa xuân về bản” và “Bản làng vui đón mùa về”. Tiếng đàn, tiếng hát cùng tiếng khèn, điệu múa của quân-dân hòa quyện, làm say lòng người, vang vọng cả một vùng “sơn cước”…

Được chứng kiến các hoạt động của bộ đội trong đợt về bản, nhất là được thưởng thức tiếng khèn cùng tiếng đàn, tiếng hát và điệu múa thắm đượm tình quân-dân, không giấu nổi niềm vui, bà Triệu Thị Lai, 83 tuổi (dân tộc Dao) phấn khởi tâm sự với chúng tôi: “Bộ đội về bản khám, chữa bệnh, cấp thuốc miễn phí, tặng quà cho các gia đình, cùng tổ chức văn nghệ thế này, cái bụng người bản mình vui lắm; bà con biết ơn Đảng, Nhà nước và bộ đội Cụ Hồ nhiều đấy”.

TRẦN QUYẾT