Có những con số trùng hợp kỳ lạ: Năm 1010 là năm Lý Công Uẩn dời đô về Thăng Long, ngày giải phóng Thủ đô là ngày 10-10. Trong khoảng thời gian gần 10 thế kỷ (từ 1010 đến nay), Hà Nội đã trải qua những năm chiến đấu và xây dựng huy hoàng, xứng đáng là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước. Hà Nội-địa linh, nhân kiệt-trái tim hồng của đất nước đang mạnh mẽ chuyển mình đi tới tương lai tươi sáng.

Lịch sử Hà Nội có thể chia ra làm ba thời kỳ lớn: thời kỳ tiền Thăng Long, thời kỳ Thăng Long và thời kỳ hiện đại.

Hà Nội thời kỳ tiền Thăng Long được minh chứng bởi di tích Cổ Loa còn hiện hữu đến nay, nơi có công cụ đồ đá cũ cách đây trên dưới 2 vạn năm. Theo các tài liệu địa chất, trong đợt biển tiến cuối cùng cách đây 17 nghìn năm, Hà Nội có thể còn nằm trong lòng biển hoặc mấp mé biển, hầu như không có người ở, sau đó biến thành vùng đầm lầy, thành rừng, rồi có con người đặt chân tới. Vào năm 218 (tr.CN), khi Tần Thủy Hoàng đưa 50 vạn quân đánh Bách Việt, thủ lĩnh người Việt là Thục Phán đã tổ chức kháng chiến hơn 10 năm. Thắng giặc, ông dựng nước Âu Lạc, đóng đô ở Cổ Loa và từ đó Cổ Loa (nay thuộc Đông Anh, Hà Nội) trở thành trung tâm chính trị-xã hội. Năm 544, Lý Bí khởi nghĩa, dựng thành ở cửa sông Tô, đánh đuổi quân Lương, xưng đế, đặt quốc hiệu Vạn Xuân, đóng đô ở Long Biên. Nhà Đường (618-907) thay nhà Tùy đặt đô hộ phủ, gọi nước là An Nam với 12 châu, đặt Tống Bình là trung tâm của An Nam đô hộ phủ; đến giữa đời Đường thì Tống Bình mang tên mới là Đại La. Đến năm 938, Ngô Quyền sau chiến thắng quân Nam Hán đã xưng vương và định đô ở Cổ Loa.

Thời kỳ thứ hai của Hà Nội được bắt đầu bởi Lý Công Uẩn, người đã khai sinh Thăng Long-đất đế đô. Ông được tôn làm Hoàng đế khi mới 35 tuổi, sau được gọi là Lý Thái Tổ (1010-1028). Năm 1010, ông viết Chiếu dời đô, dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, đổi tên là Thăng Long.

Thời kỳ thứ hai của Hà Nội có thể chia làm 10 giai đoạn:

Thăng Long-Hà Nội đời Lý (1009-1225): Kinh thành được giới hạn bằng 3 con sông: phía Đông là sông Hồng, phía Bắc và Tây là sông Tô, phía là sông Kim Ngưu. Khu hoàng thành gần Hồ Tây được bao bọc bằng một tòa thành bằng gạch. Phần còn lại là khu dân sự, được chia thành các phường. Cả hai khu hợp lại gọi là kinh thành, được bao bọc bằng một tòa thành đất, phát triển từ đê của ba con sông.

Thăng Long-Hà Nội đời Trần (1226-1400): Hoàng thành được củng cố và xây thêm cung điện; đến năm 1230 thì chia làm 61 phường, có thêm khách buôn và người nước ngoài ngụ cư. Các nghề kinh doanh và giải trí bắt đầu phát triển. Trong giai đoạn này, Hà Nội để lại dấu ấn lịch sử bằng 3 lần đánh thắng giặc Nguyên-Mông vào các năm 1258, 1285, 1288.

Thăng Long-Hà Nội giai đoạn chống quân Minh (1407-1427): Hồ Quý Ly cướp ngôi, lập ra nhà Hồ (1400-1407), lập đô ở Tây Đô, Thanh Hóa. Thăng Long đổi tên mới là Đông Đô. Đến năm 1406, quân Minh xâm lược lại đổi thành Đông Quan. Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, đến năm 1428 thì giải phóng Đông Quan.

Thăng Long-Hà Nội thời Lê sơ (1428-1527): ngày 29-4-1428, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế; đến năm 1430, đổi Đông Đô thành Đông Kinh và năm 1446 thì đổi thành Phủ Trung Đô. Thành trong cùng hình chữ nhật là Cấm thành, bao bọc bên ngoài là một thành bằng gạch. Khu dân cư chia làm hai huyện: Vĩnh Xương và Quảng Đức, mỗi huyện 18 phường.

Thăng Long-Hà Nội thời Mạc-Lê trung hưng-Lê mạt (1527-1789): thế kỷ 16, nhà Lê sụp đổ; năm 1527, triều Mạc (1527-1592) lên thay. Khi Đông Kinh trở lại tên Thăng Long, năm 1588, nhà Mạc cho đắp 3 lần lũy đất bảo vệ thành, đến năm 1592 thì bị nhà Trịnh phá hủy nhưng vào năm 1790 thì chính nhà Trịnh cho đắp lại, gọi là thành Đại Độ. Cạnh hoàng thành có phủ chúa. Dân số Hà Nội khi ấy có khoảng một triệu người.

Thăng Long-Hà Nội thời Tây Sơn (1789-1802): năm 1788, quân Thanh chiếm Thăng Long; đến năm 1789, nhà Tây Sơn chiếm lại. Quang Trung đóng đô ở Huế, Thăng Long là thủ phủ của Bắc Thành (Bắc Bộ).

Thăng Long-Hà Nội thời Nguyễn sơ: Năm 1802, Gia Long lên ngôi, đóng đô ở Phú Xuân. Thăng Long là thủ phủ của Bắc Thành, gồm 11 trấn. Đến năm 1805, triều đình cho phá thành cũ, xây trên đó tòa thành mới. Đến năm 1831 thì bỏ các trấn, chia cả nước làm 29 tỉnh, trong đó có tỉnh Hà Nội gồm thành Thăng Long, huyện Từ Liêm của trấn Sơn Tây và 3 phủ: Ứng Hòa, Thường Tín, Lý Nhân của trấn Sơn Nam. Thăng Long hạ xuống thành tỉnh lị Hà Nội. Khu kinh thành cũ gồm hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận, cùng với Từ Liêm hợp thành phủ Hoài Đức. 36 phường cũ được chia nhỏ, các thôn và các trại.

Hà Nội thời chống Pháp xâm lược: Tháng 11-1873, tướng thực dân Pháp Ph.Gác-ni-ê đem quân tới Hà Nội; đến 20-11 thì chiếm được thành. Ngày 21-12, nhân dân trong thành phối hợp với quân Cờ Đen diệt Ph.Gác-ni-ê tại Cầu Giấy. Năm 1907, tại Hà Nội đã xuất hiện Đông Kinh Nghĩa Thục, một tổ chức yêu nước.

Hà Nội thời kỳ hiện đại

Các năm 1929, 1930, những tổ chức Đảng cộng sản đầu tiên thành lập. Ngày , Hà Nội giành chính quyền về tay Cách mạng. Ngày 19-12-1946, Hà Nội mở đầu Ngày toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp và đến ngày 10-10-1954, Thủ đô Hà Nội được giải phóng.

Hà Nội thời chống Mỹ: là đầu não của cuộc kháng chiến chính nghĩa, chỉ huy hậu phương lớn chi viện cho tiền tuyến lớn để chiến thắng giặc Mỹ xâm lược. Khi giặc Mỹ leo thang đánh phá ra Hà Nội, quân dân Hà Nội đã nêu cao chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam, chiến đấu kiên cường, đặc biệt đã lập nên chiến công hiển hách Điện Biên Phủ trên không tháng 12-1972. Hà Nội trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã được thế giới ca ngợi là Thủ đô của lương tri nhân loại.

Hà Nội thời kỳ mới, cùng cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội: Hà Nội xứng đáng là Thủ đô của một đất nước đang tiến nhanh, tiến mạnh trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng đất nước phồn vinh.

ĐỖ QUỐC BẢO