Một pho tư liệu quý

Theo lời kể của Giáo sư sử học Phan Huy Lê, năm 2011, ông trở thành Viện sĩ danh dự Viện Hàn lâm văn khắc và mỹ văn Pháp. Trong chuyến thăm Viện ngày 30-9 năm đó, khi bước vào nơi lưu trữ các thư tịch cổ, GS Phan Huy Lê chú ý ngay đến cuốn văn bản dầy cộp và có vẻ đã nhuốm màu thời gian. Lật vài trang, ông giật mình nhận ra, đây chính là truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của thi sĩ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu, một trong hai tác phẩm thơ chữ Nôm dài và được yêu thích nhất trong thế kỷ 19. Tính đến thời khắc ấy, văn bản này đã “ngủ yên” tại thư viện cổ kính của Viện Hàn lâm văn khắc và mỹ văn Pháp trong suốt 112 năm và chắc chắn sẽ vẫn bị lãng quên nếu như GS Phan Huy Lê không tình cờ phát hiện.

 Giáo sư Phan Huy Lê bên bản minh họa truyện thơ Nôm “Lục Vân Tiên”, ảnh chụp tại Viện Hàn lâm Văn khắc và mỹ văn Pháp năm 2011. Ảnh do học giả của Viện Viễn Đông Bác Cổ -  GS Olivier Tessier cung cấp. 

Sau khi nghiền ngẫm tác phẩm, GS Phan Huy Lê nhận định, đây là một văn bản chữ Nôm có giá trị nghiên cứu vô cùng to lớn cả về phương diện mỹ thuật, văn học lẫn tư liệu lịch sử. Với tổng cộng 1.200 hình màu và 633 họa tiết, bản truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên này được minh họa toàn bộ, rất khác biệt so với tất cả các tác phẩm văn học có tranh minh họa khác ra đời trước đó, thường chỉ điểm xuyết một vài tranh đơn giản. Đây có thể xem là truyện tranh đúng nghĩa đầu tiên trong lịch sử văn học Việt Nam. Ở khía cạnh thẩm mỹ, từng trang truyện đều được bố cục đẹp mắt với một khổ thơ chừng 14 câu lục bát nằm chính giữa, bao quanh là bốn bức tranh. Phía trên và dưới là các tranh được vẽ trải dài theo lối toàn cảnh, hai bên là tranh phác họa chân dung, mô tả chi tiết tính cách, hành động, tâm trạng của nhân vật. Qua những bức tranh hoàn toàn “khớp” với nội dung, diễn biến câu chuyện này, người ta có được hình dung toàn diện về mọi mặt đời sống, phong tục tập quán của người dân Nam Bộ thế kỷ 19. Đây chính là một trong những giá trị đặc sắc nhất của tác phẩm.

Điều thú vị là dù “phủ bụi” qua hơn một thế kỷ nhưng khi được GS Phan Huy Lê phát hiện, những bức tranh trên vẫn giữ được màu sắc tươi tắn. Theo GS Phan Huy Lê, bộ tranh minh họa này có sự pha trộn giữa phong cách của tranh Đông Hồ (Bắc Ninh), tranh làng Sình (Huế) và cả hội họa cung đình. Ngoài ra, các bức tranh được thực hiện theo cách khá lạ so với tranh khắc dân gian thời đó, họa sĩ hoàn toàn không khắc mà chỉ vẽ màu. Những chi tiết thú vị này gợi mở cho độc giả thời nay một  hiểu biết mới  về hội họa Việt Nam thế kỷ trước, theo GS Phan Huy Lê, rất cần được các chuyên gia nghiên cứu thêm.

Hành trình kỳ lạ

Trước khi đến tay độc giả Việt Nam và quốc tế, bản truyện tranh Lục Vân Tiên “độc nhất vô nhị” này đã có một hành trình kỳ lạ từ Việt Nam sang Pháp vào thế kỷ 19, rồi lại từ Pháp trở về Việt Nam và bước ra thế giới sau hơn một trăm năm.

 Một trang trong bản minh họa truyện thơ Nôm “Lục Vân Tiên” do họa sĩ Lê Đức Trạch thực hiện. Ảnh do học giả của Viện Viễn Đông Bác Cổ -  GS Olivier Tessier cung cấp. 

Vào khoảng cuối thế kỷ 19, Eugène Gibert, một người Pháp yêu văn chương và nghệ thuật, đặt chân đến Hà Nội và ngay lập tức bị đất nước Đông Nam Á quyến rũ. Trong hành trình khám phá Việt Nam, ông tình cờ đọc truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên được dịch giả  Albel des Michels chuyển ngữ năm 1883. Có lẽ, những trang thơ đã khiến  Eugène Gibert bị “choáng váng”, bởi sau đó, ông đã bỏ không biết bao nhiêu tiền bạc, công sức để thực hiện một kế hoạch lớn: Tiến hành minh họa toàn bộ truyện thơ Lục Vân Tiên. Người thực hiện việc viết chữ Nôm và phần lớn các bức tranh là Lê Đức Trạch, một họa sĩ gốc Quảng Nam, sống tại Huế. Điều thú vị, Lê Đức Trạch không “sao y” bản Lục Vân Tiên ra đời năm 1886 theo đặt hàng của Eugène Gibert mà viết lại câu chuyện theo suy nghĩ và lối hành văn riêng. Vô tình, ông đã sáng tạo một bản Lục Vân Tiên mới. Theo hai học giả của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp - Olivier Tessier và Pascal Bourdeaux, những người góp phần quan trọng đưa bản truyện tranh Lục Vân Tiên trở lại, ngoài tài năng văn chương và hội họa thể hiện trong chính tác phẩm nói trên, những thông tin về con đường nghệ thuật và xuất thân của Lê Đức Trạch đến nay hãy còn là một bí ẩn.  

Chính vì hiểu rõ giá trị của tác phẩm mình dày công thực hiện, năm 1899, sau khi trở lại Pháp, Eugène Gibert đã tặng bản minh họa truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên cho Viện Hàn lâm văn khắc và mỹ văn Pháp với mong muốn văn bản quý giá này sẽ được giữ gìn cho đến mai sau. Đó là một quyết định sáng suốt. Theo chia sẻ của GS Phan Huy Lê, Viện Hàn lâm văn khắc và mỹ văn Pháp đã bảo quản tác phẩm này rất cẩn thận, nhờ thế mà nó đã không bị thời gian tàn phá.

Hơn một thế kỷ sau, dự án khôi phục bản truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên được tiến hành với sự góp sức của các học giả Việt Nam và Pháp. Bốn năm sau chuyến thăm Pháp “định mệnh” của GS Phan Huy Lê, bản minh họa truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên chính thức ra mắt độc giả Việt Nam và thế giới với bốn thứ tiếng: Nôm, quốc ngữ, Anh, Pháp. Dù sử dụng kỹ thuật in hiện đại nhưng nhóm học giả Pháp – Việt đã cố gắng phục hồi nguyên trạng văn bản, thậm chí mầu giấy cũng được tạo sắc cổ kính. Không những thế, bộ truyện tranh Lục Vân Tiên còn được số hóa nhằm đảm bảo, một trong những di sản của văn học và mỹ thuật Việt Nam sẽ trường tồn và lan tỏa đến nhiều thế hệ người đọc thế giới. 

HƯƠNG LAN