QĐND - Trong khuôn khổ "Ngày hội Gia đình Việt Nam" diễn ra cuối tháng 6 tại Hà Nội, giao lưu hát ru đã thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân Thủ đô. Đây là tín hiệu đáng mừng khi nhiều người đang vô tình lãng quên những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Tuy nhiên, đằng sau những lời ru ngọt ngào ấy còn chứa đựng nhiều trăn trở.

Tín hiệu đáng mừng

Từ ý tưởng về cuộc giao lưu hát ru nhằm gợi nhớ lại những làn điệu tâm tình, khơi dậy giá trị văn hóa truyền thống trong gia đình Việt đang dần bị mai một, giao lưu hát ru được tổ chức thành một sân chơi nhỏ trong khuôn khổ "Ngày hội Gia đình Việt Nam". Động thái này của Ban tổ chức đã mang đến một giai điệu mới cho Ngày hội Gia đình năm nay. Việc tổ chức và tuyển chọn các nghệ sĩ, những làn điệu dân ca, hát ru cho ngày hội được tiến hành kỹ lưỡng thông qua các câu lạc bộ đàn hát dân ca của Hội Người cao tuổi thành phố Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định... Đặc biệt, Ban tổ chức đã khéo léo sắp xếp buổi giao lưu thành một điểm nhấn với không gian sân khấu nổi bật đã thu hút được sự quan tâm của nhiều người.

Anh Lâm, chị Mai (Thanh Xuân - Hà Nội) đưa cháu Mỹ Tiên 4 tuổi đến nghe hát ru, tâm sự: “Khi cháu còn bé, bà nội cháu vẫn thường hát ru cho cháu nghe. Lớn lên cháu rất thích nghe hát ru và dân ca. Mặc dù không phải ngày nghỉ nhưng chúng tôi vẫn tranh thủ đưa cháu đến buổi giao lưu để nghe hát”. Buổi giao lưu hát ru với những làn điệu quen thuộc như: “Cò lả”, “Lời ru của bà”… đã góp phần nhắc nhở các gia đình đặc biệt là những bà mẹ trẻ nhớ lại nét đẹp văn hóa truyền thống, thấm đẫm chất nhân văn trong những lời ru tâm tình dành cho con mình.

Đừng mang hát ru đi bán chợ trời

Dù có được thành công nhất định, song đằng sau đó, buổi giao lưu cũng để lại nhiều điều phải suy nghĩ. Hát ru là những lời hát tâm tình của cha mẹ, ông bà, anh chị... (nhất là người mẹ) ru bé ngủ. Đó là những tâm sự riêng tư mà mỗi bà mẹ dành cho con. Không chỉ có vậy mỗi lời ru chính là cầu nối tâm hồn của tình mẫu tử. Vì thế, không thể đánh đồng hát ru với một loại hình nghệ thuật biểu diễn dưới hình thức sân khấu hóa. Khi tổ chức một cuộc giao lưu hay liên hoan hát ru, nếu không cẩn thận chúng ta đã đưa câu hát ru đi lệch ra khỏi quỹ đạo vốn có của nó, đi ra ngoài chức năng thiên bẩm mà câu hát sinh ra. Và như thế, câu hát ru sẽ không thật.

Sân khấu hóa hát ru có phải là một hướng đi đúng?

Giáo sư Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam khuyến cáo: “Người nông dân sáng tác ra hát ru chỉ nhằm mục đích ru con ngủ. Nên người ta không hát ru ngoài cánh đồng cũng chẳng hát ru trong ngày lễ. Người ta chỉ hát ru khi ru con ngủ thôi chứ không đưa lên sân khấu. Chúng tôi cho rằng, nên để hát ru sống với chức năng ban đầu, chứ không nên mang lên sân khấu cho nghệ sĩ biểu diễn”.

Hiện nay, vấn đề bảo tồn hát ru đang được chú ý. Song với cách làm chưa đúng đôi khi lại mang đến những hiệu quả ngược mà chính người tổ chức cũng không lường trước được. Buổi giao lưu hát ru tại Ngày hội Gia đình Việt Nam được tổ chức khá bài bản. Nhưng chính sự quy củ đó lại vô tình làm mờ đi giá trị nguyên nghĩa của hát ru. Các bài hát được lựa chọn tham gia buổi giao lưu không phải là những lời hát bình dị xuất phát từ chính tâm tình của người mẹ, người bà thường hát cho con nghe. Hát bài nào, làn điệu nào đã được Ban tổ chức sắp xếp từ trước và gần như “đặt hàng” các nghệ sĩ tham gia buổi giao lưu. Việc làm “đánh bóng” cho buổi giao lưu bằng các bài hát được lựa chọn, cách thức biểu diễn, trang phục, nhạc đệm khiến lời ru trở thành một món ăn “sang” mà đứa trẻ mới lớn khó có thể tiếp nhận.

Việc tổ chức các loại hình liên hoan, giao lưu hát ru dưới hình thức sân khấu hóa (như Giáo sư Tô Ngọc Thanh nói là “đem lời hát mà ru thiên hạ”), rồi gần đây xuất hiện những buổi biểu diễn hát ru vào tối thứ 7 ngay trước chợ Đồng Xuân có lẽ chưa phải là hướng đi đúng. Không chỉ có vậy, với guồng quay của cuộc sống, nhiều ông bố, bà mẹ còn sử dụng băng đĩa hát ru có sẵn, thậm chí dùng cả các đĩa nhạc hiện đại như rock, rap… để “ru” con ngủ đang khiến những đứa trẻ lớn lên không được nghe lời ru từ chính trái tim yêu thương của người mẹ. Điều đó có thể sẽ làm mất đi những giá trị thiêng liêng của hát ru trong tình mẫu tử. Hát ru trên sân khấu, hát ru để thu âm băng đĩa bán,… đã đến lúc cần rung hồi chuông cảnh báo trước  thực trạng “mang hát ru đi bán chợ trời”.

Làm gì để bảo tồn hát ru?

“Hãy trả lại chủ thể văn hóa cho người mẹ” – đó là câu đầu tiên mà Giáo sư Tô Ngọc Thanh trả lời khi được hỏi về giải pháp để bảo tồn hát ru. Có lẽ đó cũng là căn cốt của việc bảo tồn mọi giá trị văn hóa. Muốn bảo tồn, phát huy giá trị một loại hình văn hóa thì phải trả lại cho chính chủ thể sản sinh, sử dụng, nuôi dưỡng và phát triển. Việc làm trước tiên chúng ta cần làm để “đánh thức” lời ru là trả lời ru về cho người mẹ, trả lại chính chức năng thiên bẩm mà lời ru được sinh ra. Có như vậy, những câu hát ru mới được gìn giữ, bồi đắp và sống dậy trong “môi trường” văn hóa của một loại hình nghệ thuật mang đặc trưng riêng.

Muốn làm được việc này cần sự phối hợp đồng bộ giữa các nhà nghiên cứu văn hóa, các tổ chức bảo tồn văn hóa dân gian và các cơ quan chức năng. Cần tuyên truyền, giáo dục thế hệ trẻ, đặc biệt là những bà mẹ ý thức sâu sắc về tầm quan trọng của hát ru đối với sự phát triển của con trẻ cả về tâm hồn, tình cảm, nhân cách và trí tuệ. Cần tìm ra một hướng đi nhất quán phù hợp với đặc trưng riêng cho việc bảo tồn hát ru để hát ru thực sự là giá trị trường tồn tiêu biểu cho tình mẫu tử.

Bài và ảnh: TRẦN DUY VĂN