Cách đây khoảng 150 năm, các cha cố phương Tây đến Hà Nội truyền đạo đã từng ví Hà Nội là Venise phương Đông. Một thế kỉ rưỡi trôi qua, diện mạo Hà Nội đã thay đổi nhiều. Thế nhưng, trong tâm khảm người Hà Nội xưa lẫn cuộc sống người Hà Nội nay, hồ là niềm tự hào, là tình yêu, là cuộc sống, là thứ thân thuộc của mỗi ngày…

Tháp Rùa trong sương. Ảnh: Tuấn Minh

Theo thống kê mới được công bố, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, hiện nội thành Hà Nội có khoảng 111 hồ nước với tổng diện tích khoảng 1.165ha. Ấy là con số tượng trưng cho tình yêu thiên nhiên của người Hà Nội. Trong bối cảnh "đất chật, người đông", "tấc đất, tấc vàng", Hà Nội vẫn duy trì được một hệ thống hồ khổng lồ.

Hà Nội nhiều hồ, trước hết, bởi Hà Nội thuộc vùng Đồng bằng Bắc Bộ, lại sở hữu cả một hệ thống sông chằng chịt. Chính những hệ thống sông đó đã tạo nên những hồ tự nhiên. Về phía con người, đất Thăng Long xưa, phần lớn, cũng vốn là làng xã. Mà làng xã thì gắn với canh nông và các nghề thủ công gần gũi với nông nghiệp. Mặt khác, khi cuộc sống gắn liền với nông nghiệp, văn hóa, tín ngưỡng cũng thuộc về nghề nông, thì hồ là thứ không thể thiếu.

Trên đây là cách lí giải sơ sài về việc vì sao Hà Nội có nhiều hồ.

Ngày nay, hồ ở Hà Nội vẫn nhiều. Nhưng cơ bản được sử dụng làm nơi chứa nước thải (nên ngày càng ô nhiễm!). Những hồ thực đẹp, thực hữu ích cho cuộc sống, cho thương mại và cho cả tình yêu đôi lứa, giờ chỉ còn một vài. Ấy là hồ Hoàn Kiếm danh bất hư truyền. Hồ Hoàn Kiếm lịch sử nổi danh nhất với câu chuyện vua Lê Thái Tổ trả gươm cho rùa thần. Cũng vì vậy, mỗi lần "cụ rùa" nổi lên, người ta lại truyền tai nhau về những điềm báo tương lai.

Hồ Hoàn Kiếm ngày nay là một trong những biểu trưng của Hà Nội. Đó là xét về mặt hình thức. Còn "nội dung", những người ở cạnh cái "rốn rùa" được coi là đậm chất Hà Nội nhất. Càng xa, Hà Nội càng nhạt dần.

Hơi khác với hồ Hoàn Kiếm cổ kính từ trong suy nghĩ, hồ Tây dù đã hiện hữu cả ngàn năm qua, nhưng vẫn luôn tươi mới. Mới có lẽ bởi người ta đem sức trẻ đi đắp con đường có tên gọi là "Thanh Niên". Mới cũng bởi vì hồ Tây là nơi của hẹn hò. Có bao nhiêu đôi lứa từng "thề non hẹn biển" bên bờ hồ Tây? Tất nhiên, chẳng ai có con số chính thức. Nhưng chắc chắn, hầu hết những đôi tình nhân sống ở Hà Nội hoặc từng thoảng qua Hà Nội đều đã từng hơn một lần đứng ngắm mặt hồ Tây.

Hồ Tây nổi tiếng còn vì đây là mảnh đất linh thiêng. Cả nước Việt nay, chắc chẳng có hồ nào mà mật độ chùa chiền xung quanh lại nhiều như hồ Tây. Dọc đường Thanh Niên là chùa Trấn Quốc, cách bên kia đường là đền Quán Thánh. Vòng sang đường Yên Phụ là chùa Kim Liên, phủ Tây Hồ. Mặt đường Lạc Long Quân là Thiên niên cổ tự, Vạn niên cổ tự… Chưa hết đâu, mỗi làng xung quanh Hồ Tây giờ vẫn giữ được đình. Đình làng Yên Phụ, đình Võng Thị…

Hồ Tây còn là cuộc sống của hàng vạn người. Cá hồ Tây, tôm hồ Tây ngon nổi tiếng vì được nuôi thả cơ bản trong tình trạng tự nhiên. Có lẽ bởi thế mà trong cái thời mọi thứ từ con ong cái kiến đều được chăn thả trong điều kiện nhân tạo thì người ta càng quý những vật phẩm giời ban.

Xế bên hồ Tây có hồ Trúc Bạch cũng nổi tiếng. Đặc biệt là vụ ứng cử viên Tổng thống Mỹ John McCain từng hạ dù

Hồ Tây

xuống đây và bị quân dân Hà Nội bắt sống trong những năm kháng chiến chống Mỹ. Gần đây, hồ Trúc Bạch tiếp tục nổi danh vì bị biến thành "hồ ẩm thực". Tối đến, cơ bản đường dạo xung quanh hồ bị "đánh chiếm" toàn diện. Quán xá lung linh, khói lẩu bốc nghi ngút.

Có hồ từng một thời tiếng tăm nhưng giờ đã hơi nhàn nhạt là hồ Ha-le. Trước khi người Pháp xâm lược, tên gốc của hồ là Thiền Quang, tức ánh sáng nhà Phật. Đến thời Pháp thuộc, hồ đổi tên thành hồ Ha-le (Halais), theo tên của phố Nguyễn Du (rue Halais). Sự đổi ấy đã trải qua cả thế kỉ, nhưng người Hà Nội vẫn không quên tích cũ. Vì thế, giờ gọi hồ ấy là Ha-le hay Thiền Quang thì người ta đều hiểu ấy là một địa danh.

Lan man chuyện hồ Hà Nội thì có cả ngày không hết. Thế nên chỉ dám điểm danh sơ sơ vài con hồ nổi tiếng nhất. Và hơn hết, là mừng vì chính quyền TP Hà Nội đang ngày một quan tâm đến "lá phổi" của nhân dân hơn. 46 hồ đã được cải tạo, kè bờ đá. Còn những hồ khác thì đang đầy hi vọng với việc hàng chục doanh nghiệp đã hưởng ứng nhiệt tình và cam kết cùng Thủ đô đầu tư kinh phí để cứu các hồ nước. Thế là, tương lai hồ Hà Nội đang ngày càng xán lạn!

Diên Vỹ