Vào mùa xuân năm 1285, theo dõi cuộc hội quân của lộ Hải Đông (Hải Dương, Hải Phòng) với các hương Vân Trà, Bà Điểm (Kim Thành, Hải Dương), tại Vạn Kiếp dưới sự chỉ huy của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, chuẩn bị chống lại cuộc chiến tranh xâm lược nước ta của quân Mông-Nguyên, vua Trần Nhân Tôn rất hài lòng. Người sảng khoái đề thơ ở đuôi thuyền rồng: “Cối Kê cựu sự quân tu ký. Hoan Diễn do tồn thập vạn binh” (Cối Kê chuyện cũ người nên nhớ. Hoan Diễn còn kia chục vạn quân). Người đời hiểu ý, nhà vua muốn so sánh với điển tích rằng, xưa kia Việt Vương Câu Tiễn chỉ có 5.000 quân mai phục ở đất Cối Kê mà còn đánh bại được hàng vạn quân của Ngô Phù Sai sang xâm lược huống hồ, quân đội nhà Trần chỉ trong cuộc hội quân của 1 lộ và 2 hương đã hùng mạnh thế kia! Nếu tính đến cả hàng chục vạn quân dự bị chiến lược của nhà vua đứng chân ở đất Hoan Diễn thì lo gì mà không đánh bại được cuộc chiến tranh xâm lược nước ta lần thứ II của quân Mông-Nguyên, dù chúng có hung bạo đến đâu.

Hoan Diễn (châu Hoan và phủ Diễn nay thuộc tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh), nằm về hướng nam kinh thành Thăng Long, bắc giáp châu Ái (Thanh Hóa), nam giáp Thuận Hóa (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế), đông giáp biển và tây giáp nước Lào. Địa hình Hoan Diễn phức tạp, có nhiều dãy núi liên tiếp dọc ngang tạo thành thế “thiên hiểm” rất thuận lợi cho công cuộc phòng thủ đất nước. Từ Hoan Diễn có đường thủy bộ ra Bắc, nối liền với đồng bằng sông Hồng trù phú, đông người, nhiều của; có đường vào , sang Lào. Trên địa bàn Hoan Diễn có nhiều dân tộc anh em cùng chung sống. Sách Ô Châu cận lục của Dương Văn An đời Mạc từng nhận xét: “ Người Hoan Diễn phóng khoáng và chuộng điều nghĩa”. Nơi đây, thiên nhiên vô cùng phong phú nhưng rất khắc nghiệt đối với con người. Chính cuộc sống gian lao đó đã tôi luyện cho nhân dân một nghị lực phi thường, một bản lĩnh vững vàng trước gian lao, tin yêu cuộc sống và quê hương của mình. Nơi đây đã sinh ra biết bao anh hùng hào kiệt và các văn nhân chí sĩ: Mai Thúc Loan, Nguyễn Du, Phan Huy Chú, Phan Bội Châu, Phan Đình Phùng, Trần Phú, Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai... Đặc biệt là Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người Anh hùng giải phóng dân tộc, Người Cộng sản vĩ đại, Nhà văn hóa lớn của Việt Nam và thế giới.

Do có vị trí địa lý đặc biệt mà Hoan Diễn từ xa xưa đã trở thành một mục tiêu quan trọng mà kẻ thù nhằm tới trong các cuộc chiến tranh xâm lược nhằm thôn tính nước ta. Tổ tiên ta từ xa xưa cũng đã hiểu thấu vị trí quan trọng của miền đất này. Các triều đại phong kiến độc lập và hưng thịnh Đại Việt kế tiếp nhau, bền bỉ thực hiện chính sách ưu đãi nhằm biến Hoan Diễn thành miền đất trọng điểm giàu về kinh tế, vững mạnh về quốc phòng-an ninh, có đầy đủ khả năng tự bảo vệ. Trước là bảo vệ vững chắc miền biên cương của Tổ quốc trên địa bàn, sau là sẵn sàng đánh thắng mọi cuộc chiến tranh xâm lược của kẻ thù, cho dù chúng đến từ hướng biển hay trên đất liền.

Vào nửa cuối thế kỷ 19, khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, nhân dân Nghệ An, Hà Tĩnh dưới sự lãnh đạo của Phan Đình Phùng, Cao Thắng... dựa vào thế thiên hiểm của núi sông lập ra căn cứ kháng chiến ở Hương Khê. Năm 1930, Đảng Cộng sản Việt ra đời, từ đây cách mạng nước ta chuyển sang một giai đoạn mới. Tiếng trống Xô- Viết Nghệ Tĩnh năm 1930 là mốc son khởi đầu sự nghiệp giải phóng dân tộc vĩ đại này. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược nước ta lần thứ II (1945-1954), Hà Tĩnh, Nghệ An cùng với Thanh Hóa là vùng tự do, hậu phương trực tiếp của chiến trường Liên khu 3, Liên khu 4 và là nguồn cung cấp quan trọng nhân tài, vật lực cho cuộc kháng chiến trên cả nước, đặc biệt phục vụ rất tích cực cho chiến dịch Điện Biên Phủ giành toàn thắng. Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Nghệ An, Hà Tĩnh cùng với Thanh Hóa, Quảng Bình, Vĩnh Linh là hành lang chiến lược tiếp cận với tiền tuyến miền Nam và là tuyến đầu của hậu phương lớn miền Bắc. Nơi đây, quân và dân ta phải đương đầu với cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân, hải quân Mỹ trong thời gian dài nhất và ác liệt nhất. Thế nhưng, nhân dân Nghệ An, Hà Tĩnh vẫn luôn tin tưởng vào chiến thắng “Nhà tan cửa nát cũng ừ. Đánh tan giặc Mỹ cực chừ sướng sau”, đã đoàn kết, kiên cường chiến đấu bắn rơi, bắn cháy nhiều máy bay, tàu chiến Mỹ. Nghệ An, Hà Tĩnh là một trong những tỉnh trên cả nước có nhiều thanh niên, nam nữ tham gia bộ đội và thanh niên xung phong nhiều nhất trong sự nghiệp đánh Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

'Đường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ'
Những lời ca ngợi cảnh đẹp đó cho thấy xứ Nghệ ngoài tiềm năng là một vùng đất giàu truyền thống lịch sử, nhiều công trình kiến trúc nghệ thuật nổi tiếng, xứ Nghệ còn là nơi có nhiều thắng cảnh nổi tiếng. Xứ Nghệ có Cửa Lò, hang Bữa, có các thắng cảnh được tô thắm thêm bởi các công công trình kiến trúc do con người tạo ra để tưởng nhớ những người có công với dân với nước và để điểm tô cho cảnh quan thiên nhiên và cõi tâm linh của con người như: Đền Cuồng (Diễn An, Điển Châu), đền Còn (Quỳnh Phương, Quỳnh Lưu), đền Hồng Long (Nam Đàn), đền Bạch Mã (Võ Liệt, Thanh Chương)....
Những sinh hoạt văn hoá, lễ hội tại các khu di tích tôn giáo tín ngưỡng truyền thống không chỉ nhắc nhở về truyền thống uống nước nhớ nguồn, nhằm tiếp thêm sinh lực cho các hoạt động lao động sáng tạo, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay mà còn phản ánh một truyền thống lịch sử vẻ vang của dân tộc .
Trong công cuộc xây dựng chủ Nghĩa xã hội và thời kỳ đổi mới, Nghệ An lại đạt được thêm những thành tựu quan trọng. Nhiều địa phương, đơn vị sản xuất và cá nhân xuất sắc đã được Nhà nước tặng các danh hiệu cao quý vì đã có những thành tích nổi bật trong thời kỳ đổi mới xây dựng đất nước.

Ngày nay, xây dựng các huyện, tỉnh (thành phố) trong Quân khu IV nói chung và Nghệ An, Hà Tĩnh nói riêng thành khu vực phòng thủ vững chắc là nhiệm vụ cấp thiết trong tổng thể xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân và thế trận chiến tranh nhân dân bảo vệ Tổ quốc trên địa bàn cả nước. Mặc dù gặp nhiều khó khăn do bị thiên tai, bão lụt liên tiếp trong mấy năm qua, nhưng nhân dân hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh nhất định sẽ giành được thắng lợi trong sự nghiệp xây bảo vệ đất nước theo mục tiêu: “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” mà Đảng ta đã đề ra. Bởi vì, ngoài các nhân tố khác, nhân dân nơi đây còn có bề dày truyền thống của miền đất anh hùng “Hoan Diễn do tồn...”./.

Châu Hoan