Nghệ nhân Hà Thị Cầu biểu diễn cùng cây đàn nhị quen thuộc

QĐND Online - Không hoành tráng, nhưng trang trọng, đầm ấm và đầy cảm xúc là không khí của lễ giỗ tổ nghề hát xẩm (22-2 âm lịch) lần đầu tiên được tái dựng sau gần nửa thế kỷ qua tại Bái Đường, Văn Miếu-Quốc Tử Giám sáng 29-3…

Đến sớm nhất và diễn sớm nhất có lẽ là nghệ nhân cuối cùng của thế kỷ 20 Hà Thị Cầu. Bà cùng dàn nghệ sĩ của Trung tâm Phát triển Nghệ thuật Âm nhạc Việt biểu diễn liên tiếp 2-3 bài hát xẩm.

Dường như cái ốm dai dẳng không quật ngã nổi cụ bà “chỉ còn thiếu một năm nữa là tròn 90 tuổi” này. Giọng bà vẫn khoẻ dù hơi mệt bởi đi suốt một chặng đường dài hơn 90 cây số từ vùng quê Ninh Bình lên Hà Nội từ sớm tinh mơ.

Bà hát với lòng thành kính, hát với niềm sung sướng được về với Thủ đô dâng hương và dâng lời ca, tiếng hát tưởng nhớ ông tổ nghề Trần Quốc Đĩnh (thế kỷ 13).

Theo truyền thuyết, Trần Quốc Đĩnh là thái tử thời nhà Trần thuộc thế kỷ thứ 13. Ông rất thích thổi sáo, yêu ca hát, tinh thông âm luật, hay ngao du trong dân gian, chốn lao động. Cảm thương với những cảnh đời nghèo khổ, con dân bần than, ông đã truyền dạy nghề ca hát để họ kiếm sống nuôi thân.

Hát xẩm là một thể loại âm nhạc dân gian với diễn xướng dân gian độc đáo trong kho tàng âm nhạc cổ truyền của dân tộc ta. Xẩm thường xuất hiện nơi bãi chợ, sân đình để góp vui hay để thay lời nhân dân phê phán.

Trong thời kỳ phong kiến, hát xẩm luôn là tiếng nói phản kháng và lên án mạnh mẽ cường quyền áp bức, những thói hư tật xấu, bênh vực những con người nghèo khổ, bị chà đạp.

Trong kháng chiến chống Pháp, hát xẩm vượt ra khỏi luỹ tre làng, theo bước chân kháng chiến tới các vùng miền tuyên truyền cho các phong trào tiễu trừ giặc đói, giặc dốt, động viên tầng lớp thanh niên lên đường đánh giặc cứu nước. Do chiến tranh nên việc tổ chức lễ giỗ tổ cũng dần bị mai một.

Phần nghi lễ giỗ tổ được tiến hành rất gọn nhẹ và trang trọng. Trong không gian khói hương nghi ngút, tiếng nhị, đàn bầu, trống cơm, phách… cùng ngân vang với giọng ca như được tiếp thêm sức của nghệ nhân Hà Thị Cầu.

Lớp nghệ sĩ con cháu thuộc Trung tâm Phát triển Nghệ thuật Âm nhạc Việt Nam cũng thể hiện tài năng của mình qua tác phẩm “Hà thành 36 phố phường”. Giọng ca Thanh Ngoan mà người dân Hà Nội thường được nghe thấy vào mỗi buổi tối thứ 7 tại phố đi bộ Hàng Ngang-Hàng Đào vẫn mượt mà và sảng khoái.

Nghệ nhân Minh Sen (hơn 70 tuổi) ở Thanh Hoá, nghệ nhân trẻ Văn Cương (Thái Bình) cùng nhiều nghệ sĩ khác góp tiếng hát cho phần “hội” thêm rôm rả với bài “Con đường cùng của đế quốc Mỹ” từng một thời đi khắp các trận địa, “Thập ân”, “Vui nhất có chợ Đồng Xuân”…

Xúc động nhất có lẽ là sự nhiệt tình của nghệ nhân Hà Thị Cầu. Bà vẫn “hết mình” biểu diễn cho lễ giỗ tổ dù những hạt mồ hôi lấm tấm đầy trên gương mặt hằn những nếp nhăn do tuổi già ghi dấu.

Mọi ống kính dường như hướng hẳn về phía nghệ nhân Hà Thị Cầu khi bà trở về ghế khán giả, ngồi bên một người nước ngoài. Hai người bắt tay nhau đầy phấn khởi. Bà phân bua, bà có ba người con, nhưng không có đứa nào theo nghiệp của bà nhưng không vì thế mà buồn.

Người ngoại quốc, kém bà Hà Thị Cầu 20 tuổi, không ngớt tấm tắc khen màn biểu diễn của nghệ nhân cuối cùng của thế kỷ 20 này và đặc biệt nhấn mạnh giọng hát khoẻ trái ngược với tuổi già và sức yếu do bị ốm liên miên của bà.

Tò mò về người đàn ông ngoại quốc, tôi hỏi tại sao ông biết về chương trình. Khi nhận được câu trả lời, tôi mới ngã ngửa, hoá ra, ông cũng là một đồng nghiệp, ở báo VietNamNews. “Tôi là người Ô-xtrây-li-a. Hôm qua, đọc bài báo của một nữ đồng nghiệp về lễ giỗ tổ tôi thấy rất thích thú và đặc biệt muốn nghe giai điệu xẩm xem hay dở thế nào. Tôi thích tìm hiểu về văn hoá truyền thống mà. Đây là lần đầu tiên tôi nghe xẩm và rất thích. Tôi sẽ dành thời gian đến Ninh Bình để hỏi chuyện nghệ nhân Hà Thị Cầu”.

Trong khuôn khổ lễ giỗ tổ, các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, nghệ sĩ và nhà báo đã được Trung tâm Phát triển Nghệ thuật Âm nhạc Việt Nam trao bằng khen theo 3 lĩnh vực: nghiên cứu lý luận, biểu diễn và truyền thông, kèm theo vật phẩm trị giá 500.000 đồng. Đây là những cá nhân có đóng góp tích cực cho việc sưu tầm, phục hồi, làm sống lại nghề hát xẩm vô cùng độc đáo của dân tộc.

Lễ giỗ tổ nghề hát xẩm do Trung tâm Phát triển Nghệ thuật Âm nhạc Việt Nam tổ chức là một trong những hoạt động phục hồi và phát huy các nghề truyền thống của dân tộc Việt Nam, hướng tới Đại lễ 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội. Lễ là điều cần thiết để con cháu nhớ về cội nguồn, tuy nhiên, điều cấp bách hiện nay là phải đào tạo được lớp thế hệ tiếp nối lớp nghệ nhân, nghệ sĩ đang bước sang tuổi trung niên.