QĐND - Thời gian qua, do những bất cập trong quản lý và quy hoạch khiến nhiều công trình kiến trúc cổ Đà Lạt bị xâm hại, xuống cấp, hư hỏng, dẫn tới một phần cấu trúc, cảnh quan đô thị bị phá vỡ. Việc xây dựng các giải pháp mang tính khả thi, lâu dài, là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo tồn, phát huy giá trị kiến trúc cổ Đà Lạt.

Biệt thự, dinh thự hoang phế

Theo thống kê của UBND tỉnh Lâm Đồng, Đà Lạt hiện có 214 ngôi biệt thự thuộc sở hữu Nhà nước (chưa bao gồm những biệt thự đã giao cho các đơn vị lực lượng vũ trang, các cơ quan trung ương đóng tại địa phương và các biệt thự đã giao tài sản cho doanh nghiệp sau khi cổ phần hóa). Khu biệt thự trên các đường Nguyễn Du, Phó Đức Chính, Cô Giang, Cô Bắc bị bỏ hoang hàng chục năm nay. Di tích kiến trúc cấp quốc gia là Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt nhiều năm qua cũng bị một số hộ dân chiếm dụng và tự ý sang nhượng, mua bán các căn hộ trong khu tập thể. Các quần thể biệt thự hồ Mê Linh, hồ Vạn Kiếp, Khu Ga trước đây vốn là những khu sang trọng bậc nhất, nay trở nên nhếch nhác, bẩn thỉu vì có hàng trăm hộ gia đình sinh sống, 64 biệt thự hiện đang được 20 cơ quan đơn vị sử dụng. Do trong một thời gian dài không được đầu tư, gìn giữ nên các công trình đã bị xuống cấp nghiêm trọng, bên cạnh đó việc cơi nới, cải tạo, xen cấy đã phá hỏng các kiến trúc đặc trưng.

Những năm gần đây, sự gia tăng dân số cơ học đã tạo nên sức ép lớn về không gian sinh sống đối với thành phố. Hơn thế, công tác quy hoạch, quản lý đô thị lỏng lẻo khiến bộ mặt kiến trúc đô thị của Đà Lạt trở nên nhộm nhoạm, lộn xộn. Nhiều công trình mới chưa có sự kế thừa và phù hợp với tổng thể kiến trúc ban đầu. Nhiều biệt thự, dinh thự trước đây vốn có khuôn viên rộng với rừng cây, vườn hoa thì nay đã bị băm nát, bị “chèn nhốt” bởi các công trình dân sinh, công cộng. Vì vậy, dù được tôn tạo, tu bổ thì các kiến trúc cổ cũng không thể lấy lại vẻ đẹp hài hòa, tổng thể vốn có.

Một trong số các biệt thự của Đà Lạt không được tôn tạo tương xứng.

Sự hoang phế của nhiều công trình kiến trúc còn gây ra sự lãng phí lớn về kinh tế và ảnh hưởng tới mỹ quan đô thị. Ông Khuất Minh Phương ở số 1, đường Tương Phố bức xúc: "Nhìn những biệt thự cổ hoang tàn, thành nơi phóng uế của người qua đường và nơi tụ tập các đối tượng nghiện hút, mại dâm, chúng tôi rất xót xa".

Cần giải pháp khả thi hơn

Năm 2011, UBND tỉnh Lâm Đồng đã ban hành đề án “Sử dụng hợp lý quỹ biệt thự thuộc sở hữu Nhà nước tại TP Đà Lạt”. Theo đề án, tỉnh sẽ phân loại, thu hồi các biệt thự thuộc sở hữu Nhà nước để giao cho các doanh nghiệp đầu tư, tôn tạo đưa vào khai thác du lịch. Tuy nhiên, việc thực hiện gặp nhiều khó khăn. Theo thông tin từ UBND thành phố Đà Lạt, để thu hồi các biệt thự thuộc sở hữu Nhà nước cần có quỹ đất và kinh phí xây nhà tái định cư cho 500 hộ dân, điều này vượt quá khả năng của địa phương. Một số nhà đầu tư sau khi nhảy vào giữ chỗ, nhưng do khả năng tài chính hạn hẹp không có điều kiện triển khai, số khác vì chạy theo lợi nhuận nên quá trình thực hiện không tuân thủ nguyên tắc bảo tồn, thậm chí một số biệt thự đã bị các nhà đầu tư phá ra để “xây mới” bằng biệt thự có hình thức tương tự.

Trong hệ thống biệt thự, dinh thự cổ của Đà Lạt hiện có rất nhiều công trình do người dân sở hữu. Trong khi đó, chính quyền địa phương vẫn chưa có chủ trương nào nhằm giúp người dân bảo tồn và phát huy các kiến trúc cổ. Đây chính là nguyên nhân khiến khá nhiều công trình đã bị người dân “xóa sổ” để xây nhà hàng, khách sạn, chia lô bán nền. Điển hình là ngôi biệt thự số 17 đường Huỳnh Thúc Kháng, phường 4 được xây dựng vào những năm đầu thế kỷ 20. Năm 1951, nơi đây từng diễn ra sự kiện các chiến sĩ biệt động tiêu diệt tên Phó chánh thanh tra mật thám Đông Dương Vích-to Ha-zaz. Công trình này hiện đã bị chủ nhân của nó cải tạo thành nhà hàng.

Kiến trúc cổ là “linh hồn” của đô thị Đà Lạt, một khi di sản này bị xâm hại, hư hỏng sẽ khiến bản sắc đô thị Đà Lạt mất đi. Tại Hội thảo khoa học “Ý tưởng quy hoạch chung TP Đà Lạt đến năm 2030, tầm nhìn 2050” do UBND tỉnh Lâm Đồng, Phân viện Quy hoạch đô thị - nông thôn miền Nam cùng công ty Quy hoạch đô thị và cảnh quan của Pháp In-tơ-xăng tổ chức tại Pa-ri (Pháp), các ý kiến cũng cho rằng: Bên cạnh sự nỗ lực của địa phương, Trung ương cần có một giải pháp mang tính tổng thể, lâu dài, quan tâm hỗ trợ về công tác quy hoạch và kinh phí để sớm xem xét, xây dựng Đà Lạt thành "đô thị di sản" để có cơ chế quản lý phù hợp.

Bài và ảnh: VŨ ĐÌNH ĐÔNG

Di sản vô giá (Bài 1)