Mô hình rẻ và thiết thực

Hơn 30 năm qua, Việt Nam đã có nhiều thành tựu về giáo dục. Tuy nhiên, nhiều vùng sâu, vùng xa của Việt Nam vẫn trong tình trạng thiếu sách nghiêm trọng; có những đứa trẻ chỉ được tiếp xúc với văn chương qua những cuốn sách toàn con chữ nhàm chán.

Anh Nguyễn Quang Thạch tặng sách cho học sinh Trường THCS Tân Việt, huyện Thanh Hà (Hải Dương). 

Nguyễn Quang Thạch, người dành 19 năm nghiên cứu về thiết kế thư viện và áp dụng các mô hình thư viện, bắt đầu công việc của mình vào năm 2007 với 3 thư viện. Năm 2009, sử dụng số tiền giành giải thưởng trong một cuộc thi sáng kiến xã hội, anh bỏ việc để cống hiến cuộc đời mình cho việc xây dựng các thư viện. Năm 2010, anh thành lập Trung tâm Hỗ trợ tri thức và phát triển cộng đồng từ những cuốn sách quyên góp, sách giảm giá và đưa ra nhiều mô hình thư viện khác nhau: Tủ sách dòng họ, tủ sách hậu phương chiến sĩ, tủ sách lớp học và cộng đồng... dành cho những người có hoàn cảnh khó khăn. Sự sáng tạo của hệ thống Sách hóa nông thôn giúp cho tất cả mọi người thuộc mọi lứa tuổi trong xã hội đều được khuyến khích tham gia và vận hành những tủ sách này.

Nguyễn Quang Thạch chia sẻ rằng, thói quen đọc sách của anh được nuôi dưỡng từ gia đình. Cha anh đã dành 20 năm để dạy toán và tiếng Anh miễn phí cho 300 đứa trẻ trong làng. “Ông cha tôi có một bộ sưu tầm sách đồ sộ và tôi lớn lên với sự thấu hiểu về tầm quan trọng của những cuốn sách đã bổ sung tri thức cho mình. Tôi muốn làm tiếp những công việc mà ông cha tôi đã làm. Tôi muốn mọi đứa trẻ Việt Nam đều có sách để đọc”, anh Thạch nói.

Để biến ý tưởng của mình trở thành hiện thực, anh sớm rời công chức. Nguyễn Quang Thạch bắt đầu cuộc "cách mạng thư viện" của mình bằng chuyến đi bộ dài 2.700 dặm (tương đương 1.700km) để gây quỹ và tuyên truyền nhận thức. Kết quả là, chương trình nhận được sự tham gia của hơn 100.000 người, hầu hết trong số đó là nông dân – những người chung tay trong việc đóng góp tài chính.

Chương trình cũng làm thay đổi cấu trúc hệ thống thư viện của Việt Nam bằng cách đưa ra những mô hình rẻ và thiết thực. Ngoài việc xây dựng cơ sở hạ tầng, chương trình cũng đào tạo thực hành và làm việc nhóm để vận hành các thư viện, tạo ra các hoạt động khuyến khích việc đọc sách.

Giải thưởng tôn vinh cách nghĩ, cách làm mới

Trên đây là những nét sơ lược nhất về Nguyễn Quang Thạch và Sách hóa nông thôn được giới thiệu trên website của UNESCO. Địa chỉ mạng này cũng cho rằng, từ năm 1967, UNESCO đã có giải thưởng Quốc tế về xóa nạn mù chữ cho những sáng kiến xuất sắc trong lĩnh vực này. Thông qua giải thưởng uy tín này, UNESCO tìm kiếm để hỗ trợ việc thực hiện hiệu quả các chương trình, dự án về xóa mù chữ và thúc đẩy những cộng đồng biết chữ năng động. Đã có 475 dự án và chương trình do các chính phủ, tổ chức phi chính phủ và các cá nhân trên toàn thế giới được trao giải thưởng này. Chủ đề của các giải thưởng năm nay là "Đổi mới".

Trong thông điệp của mình cho Ngày Quốc tế xóa mù chữ (8-9), bà Bokova cho biết: "Thế giới đã thay đổi kể từ năm 1966, nhưng quyết tâm của chúng ta là cung cấp cho tất cả mọi người kỹ năng, năng lực và cơ hội để trở thành những gì họ mong muốn, trong đó nhân phẩm và sự tôn trọng mãi là giá trị trường tồn. Biết chữ là một nền tảng để xây dựng một tương lai bền vững hơn cho tất cả mọi người".

Sự kiện kỷ niệm 50 năm Ngày Quốc tế xóa mù chữ năm nay diễn ra trong hai ngày 8 và 9-9 với ý nghĩa “Đọc quá khứ”, “Viết tương lai”, xem xét những thành tựu và bài học kinh nghiệm suốt nửa thế kỷ qua, đồng thời xác định những thách thức và giải pháp trong khuôn khổ của Chương trình nghị sự năm 2030 cho phát triển bền vững. Dự án của Việt Nam mang sách và các cách thức để thành lập thư viện cho các cộng đồng nông thôn là một sáng tạo để thay đổi cuộc sống.

Đến nay, hệ thống thư viện của anh đã đưa những cuốn sách tới tay hơn 400.000 người đọc ở nông thôn, xây dựng hơn 9.000 thư viện ở 26 tỉnh, thành phố. Với sự hỗ trợ của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng với sự tham gia của hàng triệu người Việt Nam trong và ngoài nước, chương trình này sẽ được nhân rộng trên khắp 63 tỉnh, thành phố của Việt Nam, đến với khoảng 20 triệu người dân nông thôn tính tới năm 2020. Giành giải thưởng này cũng đồng nghĩa với việc Nguyễn Quang Thạch có thể mở rộng ý tưởng của mình sang các quốc gia khác. “Trước khi nghe tin giành giải thưởng, tôi đã gửi một bức thư tới nhiều tổ chức của Ấn Độ giải thích những lợi ích của ý tưởng. Tôi muốn các quốc gia nghèo khó khác cũng được áp dụng hệ thống thư viện này. Tôi muốn đi bộ ở Ấn Độ để kêu gọi người dân xây dựng thư viện cho tất cả trẻ em”, anh Thạch nói.

Biết đến Nguyễn Quang Thạch và Chương trình sách hóa nông thôn từ khá lâu, chúng tôi vui mừng nhưng không hề bất ngờ về giải thưởng của UNESCO. Sách hóa nông thôn là những thư viện, tủ sách được xây dựng theo mô hình mà Nguyễn Quang Thạch là người khởi xướng. Nhưng quan điểm xây dựng của anh đi theo hướng của "người làm cách mạng". Tức là người khởi xướng chỉ cần đề ra phương cách thực hiện và hướng dẫn lại cho những người khác. Những người này mở rộng mô hình theo cấp số nhân. Và để mô hình có thể áp dụng cho nhiều người, làm được ở mọi địa điểm, đòi hỏi nó phải dễ áp dụng, khả thi với mọi điều kiện. Sách hóa nông thôn được UNESCO nhìn nhận có lẽ cũng vì đặc điểm lý thú này. Hơn thế, sự thành công của Sách hóa nông thôn còn bởi ở đó có sự chung sức của hàng triệu bàn tay, hàng triệu con người vì một nền văn hóa dựa trên nền tảng tri thức, vì cộng đồng, do cộng đồng.

Bài và ảnh: HUY AN