Những khu đô thị mới đang trở thành một phần của kiến trúc đô thị Hà Nội đương đại. Trong ảnh: Khu đô thị Linh Đàm, Hoàng Mai, Hà Nội. Ảnh: Trọng Hải

QĐND - Những nét kiến trúc đặc trưng của Hà Nội, vừa cổ kính vừa hiện đại là một trong những yếu tố làm nên sức hấp dẫn của Thủ đô 1000 năm tuổi. Để bảo tồn và phát huy nét đẹp kiến trúc Hà Nội, Hội Kiến trúc sư Việt Nam đã tổ chức hội thảo về những dấu ấn kiến trúc của thành phố, với mong muốn cung cấp cái nhìn toàn diện và thực tế cũng như đóng góp những định hướng phát triển không gian kiến trúc của Hà Nội trong tương lai.

Kết nối quá khứ và hiện tại

Cùng với sự phát triển của lịch sử, kiến trúc Hà Nội cũng đã để lại nhiều dấu ấn thăng trầm qua năm tháng. Theo GS-TS-KTS Nguyễn Việt Châu (Tổng biên tập Tạp chí Kiến trúc), kiến trúc đô thị Hà Nội có thể chia làm 3 giai đoạn: Từ 1010 đến 1873, từ 1873 đến 1954 và từ 1954 đến nay. Trong đó, giai đoạn từ năm 1010 đến 1873, cùng với việc Kinh đô Thăng Long được xây dựng và phát triển với quy mô ngày một lớn, các công trình kiến trúc chủ yếu trong khu vực Hoàng thành cũng không ngừng mở mang với kỹ thuật xây cất, trang trí ngày một cao. Bên cạnh kiến trúc cung đình còn có kiến trúc phật giáo, đền miếu, Quốc tử giám, thành lũy, chợ búa… Từ năm 1873 đến 1954, khi người Pháp chiếm thành Hà Nội, thành phố cũng thay đổi từ một đô thị truyền thống sang đô thị theo kiểu phương Tây. Các kiến trúc theo phong cách thịnh hành ở châu Âu thời đó như Phục hưng, cổ điển Pháp, gô-tích… đã tạo cho Hà Nội một sắc thái riêng. Sau khi giải phóng Thủ đô năm 1954, đô thị Hà Nội đi từ mô hình theo các nước XHCN (với các khu nhà ở tập thể, hệ thống phục vụ công cộng…) đến phát triển nhanh nhà cao tầng khi bước vào thế kỷ 21.

Nhìn nhận về kiến trúc Hà Nội đương đại, KTS Đào Ngọc Nghiêm (nguyên Kiến trúc sư trưởng Thành phố Hà Nội) đánh giá: Đó là sự kết nối quá khứ với hiện tại, là nơi giao lưu của nhiều dòng văn hóa song biết kế thừa có chọn lọc và đã tạo lập được bản sắc riêng. Trong khi đó, KTS Nguyễn Chí Tam (hiện sinh sống và làm việc tại Pháp) lại ấn tượng với vẻ quyến rũ và độc đáo của Hà Nội: “Đây là nơi mà du khách có thể cảm nhận chiều dày lịch sử của kiến trúc khi đi dạo trên một trong những thành phố “xanh nhất” châu Á với vô vàn cây cổ thụ hàng trăm tuổi”. Mặc dù vậy, hiện tại Hà Nội đang phải đối mặt với các thách thức do quá trình đô thị hóa nhanh, đặc biệt là từ sau khi thành phố được mở rộng. Các vấn đề như gia tăng dân số, tắc nghẽn giao thông, thiếu nhà ở… sẽ ảnh hướng đến các giá trị kiến trúc cũng như định hướng phát triển Thủ đô trong tương lai. “Hà Nội phải phát triển theo cách riêng thay vì chạy theo một số mô hình châu Á hấp dẫn khác. Nếu chúng ta cố áp dụng mô hình của Nhật Bản hay Hàn Quốc một cách cứng nhắc sẽ hủy hoại, thậm chí giết chết di sản thiên niên kỷ của Hà Nội” - KTS Nguyễn Chí Tam chia sẻ.

Thách thức giữa bảo tồn và phát triển

Để giải quyết thách thức giữa bảo tồn và phát triển kiến trúc đương đại, theo PGS-TS-KTS Tôn Đại, bước sang thế kỷ 21 Hà Nội cần có hướng đi rõ rệt bắt đầu từ quy hoạch. “Đã có nhiều dự án quy hoạch Hà Nội nhưng chưa bao giờ thành phố lại được mở rộng như ngày nay để trở thành một trong những thủ đô lớn trên thế giới, tuy nhiên Hà Nội không nên trở thành một siêu đô thị, mà phải là một đô thị sinh thái, có bản sắc, có truyền thống văn hóa lâu đời” - KTS Tôn Đại nhận xét. Về mặt định hướng kiến trúc, KTS Tôn Đại đề xuất, phải chấm dứt hội chứng kiến trúc Pháp, nghĩa là chấm dứt căn bệnh làm hàng giả nhái cổ điển phương Tây đã tồn tại hơn hai thập kỷ nay, nên nhanh chóng đi theo con đường kiến trúc sinh thái, kiến trúc xanh.

Một trong những vấn đề khiến nhiều kiến trúc sư băn khoăn đó là khu phố cổ Hà Nội, nơi còn lưu giữ những giá trị kiến trúc truyền thống đang đứng trước sự xâm hại ngày một đáng lo ngại. Nhiều di sản kiến trúc đang mất đi một cách công khai, không thể cứu vãn. Qua tham khảo kinh nghiệm một số đô thị lớn trên thế giới, TS-KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, nên khoanh vùng khu vực trung tâm lịch sử Hà Nội với ranh giới cụ thể, ít nhất là phải bao gồm khu vực Ba Đình, có nền là Hoàng thành Thăng Long, khu 36 phố phường, quanh hồ Hoàn Kiếm, khu phố Tây cũ, từ đó có phương án cho nhu cầu cải tạo, nâng cấp và xây mới mà không phá hỏng cảnh quan, đây là khu vực không được phép xây dựng nhà cao tầng. Bên cạnh đó, cũng khoanh vùng các khu vực tập trung xây dựng nhà cao tầng gắn với hệ thống giao thông công cộng hiện đại. Chia sẻ với niềm mong mỏi về một Hà Nội mở rộng có sự hồi sinh những giá trị của quá khứ song mạnh mẽ hướng về tương lai của mỗi người dân Thủ đô, KTS Nguyễn Việt Châu kêu gọi lòng nhiệt huyết, trách nhiệm không chỉ của giới kiến trúc mà cả cộng đồng cần chung vai, sát cánh.

Mạnh Hưng