Nghệ nhân ca trù Lỗ Khê

Nổi tiếng nhất vùng đất Thăng Long, làng Lỗ Khê có giáo phường ca trù lâu đời và đền thờ tổ nghề ca trù, có nhiều nghệ nhân ca trù danh tiếng. Trong làng nhiều người biết đàn hát và yêu thích những làn điệu ca trù truyền thống...

Từ năm 1996, Câu lạc bộ (CLB) ca trù Lỗ Khê, xã Liên Hà, Đông Anh, Hà Nội được khôi phục hoạt động. Hiện nay tham gia CLB có hơn 50 thành viên nhiều lứa tuổi khác nhau. Các cụ cao tuổi nghệ nhân trong làng dạy truyền khẩu ca trù cho lớp trẻ người làng và nhiều người các nơi khác cũng tìm về xin học ca trù.

Ông Nguyễn Văn Vượng, 56 tuổi, Trưởng thôn Lỗ Khê kể: “Ngày trước, làng chúng tôi có bà Mùi là đào nương hát ca trù nổi tiếng nhất vùng. Bà cố Mùi cũng đã kịp dạy truyền lại được mấy lớp ca trù cho con cháu trong làng, trước khi bà ốm nặng và mất. Ở làng hiện còn 8 bà có giọng hát truyền cảm và nhớ, thuộc nhiều làn điệu ca trù: Đào nương Đỗ Thị Sông 84 tuổi, Nguyễn Thế Bối 83 tuổi, kép đàn Nguyễn Văn Huân 80 tuổi và các bà Tô, Nhớn, Nhàn (đều hơn 70 tuổi). CLB ca trù tổ chức mỗi năm một lần, mở lớp dạy hát và đàn cho con em trong làng…”.

Giáo phường ca trù Lỗ Khê có đền thờ tổ (thờ cụ Đinh Dự và cụ bà Bạch Hoa công chúa) với khoảng thời gian 600 năm tồn tại. Hằng năm tổ chức ngày giỗ tổ, giáo phường ca trù, đào nương và kép đàn các nơi khác về họp mặt tham gia đầy đủ. Ca trù Lỗ Khê chủ yếu là hát cửa đình, hát thờ trong ngày lễ uy nghiêm, được dân làng duy trì với những lề lối, khuôn phép cổ còn giữ được đến ngày nay. Nghệ nhân ca trù Lỗ Khê có cách hát ngắt hơi, nhả chữ nhịp nhàng, tay đánh phách cũng dẻo dai và linh hoạt. Ông Nguyễn Thế Thêm 63 tuổi, phụ trách CLB ca trù cho biết: “Lớp học trò của bà cố Mùi còn lại là cô Mận, cô Thảo và cô Lan thành viên tham gia CLB. Các cô còn được mời đi dạy ca trù ở các tỉnh bạn Lạng Sơn và Bắc Giang, được mời tham gia hát ca trù tại một số điểm biểu diễn ca trù ở Hà Nội. Hiện nay các cụ nghệ nhân cũng gặp khó khăn khi nhận dạy ca trù cho con cháu trong làng! Dạy các cháu gái biết hát ca trù, nhưng các cháu lớn lên đi lấy chồng và theo chồng đi sống ở nơi khác là bỏ mất nghề. Chỉ có cô nào lấy chồng trong làng thì mới giữ được nghề hát ca trù của làng…”.

Lỗ Khê hiện có lớp đào nương trẻ: Cô Mận và cô Thảo, kép đàn có anh Tuyến và anh Xuân, làm nghề chính là nhà nông trồng lúa. Riêng cô Mận là giáo viên trường mầm non của làng. Nghề hát ca trù nó kén sắc và kén thanh (giọng hát tốt), đôi tay mềm mại và đánh phách phải giòn và dẻo dai, tay đàn chơi phải điêu luyện. Nếu không có những chuẩn mực đó, làm sao nghệ nhân của làng dám lên sân khấu, ngồi sánh vai hát cùng với các giáo phường ca trù khác của Hà Nội (gồm toàn những diễn viên, nhạc công các Đoàn nghệ thuật). Cô Mận có giọng hát truyền cảm, được các nơi mời về dạy hát và đi biểu diễn thêm vào các dịp lễ hội ở nhiều nơi, nên có mức thu nhập cao. Nghệ nhân hát và đàn phải học thuộc lòng và nhớ nhiều khổ phách và thuộc nhiều làn điệu ca trù.

Từ năm 2005 đến nay, huyện Đông Anh tiếp tục tài trợ kinh phí 15 triệu đồng cho làng Lỗ Khê vào các dịp nghỉ hè, để mở các lớp dạy hát và đàn cho các cháu con em trong làng, nhằm bảo tồn và giữ gìn những làn điệu ca trù cổ. Ban chủ nhiệm CLB lại phân công nhau đến từng nhà, vận động từng cháu có năng khiếu và yêu thích ca trù đi học hát, mời các nghệ nhân trong làng đến hướng dẫn các cháu. Vận động được các cháu đi học không dễ đâu! Mời các cháu đi học và thậm chí trả tiền bồi dưỡng hằng ngày cho các cháu mà nhiều cháu vẫn không thích học, chưa kể trong quá trình theo học các cháu còn bỏ dở hoặc bỏ hẳn không học. Mỗi năm làng vận động và tổ chức được cho khoảng 20 cháu theo học lớp ca trù, trống chầu và đàn đáy.

Làng Lỗ Khê còn đón tiếp một số người các nơi khác về học ca trù tại làng, có cả sinh viên nước ngoài về làng làm Đề án tốt nghiệp âm nhạc dân gian. Lỗ Khê là điểm tham quan du lịch hấp dẫn của các làng nghề văn hóa truyền thống vùng đất Thăng Long, Hà Nội.

Bài và ảnh: HOÀNG HIỂN