Dường như suốt nhiều năm qua cụm từ: "Đời sống văn hóa nông thôn" mới chỉ có xác mà không có hồn. Chúng ta chỉ lo lắng quan tâm áp đặt người nông dân được thưởng thức món gì trong bảng thực đơn văn hóa nghèo nàn mà không hỏi họ thưởng thức bằng cách nào. Thời bao cấp, ngoài chiếc đài công cộng, chẳng còn gì nối họ với thế giới bên ngoài. Phim ảnh thì xuân thu nhị kỳ khi có khi không. Một năm vài lễ hội thì đa số trò vè không được thừa nhận là văn hóa. Và không ai ngờ được rằng, sự buồn tẻ là nguyên nhân của rượu chè cờ bạc và tốc độ tăng dân số đến chóng mặt.

Sang thời kỳ đổi mới, bộ mặt nông thôn bừng sáng cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Đa số (nếu không muốn nói là tất cả) đèn điện thay cho đèn dầu. Tinh thần nông dân phấn chấn trước hết bởi sự tràn ngập của văn hóa điện tử. Giống như người đói khát lâu ngày nay được chén thỏa thích, họ có thể ních vào bụng bất cứ cái gì vớ được. Và sự thật còn hơn cả như vậy. Nhiều thứ bị bội thực. Nếu trước kia một cái radio là của hiếm thì nay nó được bày bán như khoai. Độ mười năm trước, trí tưởng tượng của người nông dân chưa có đĩa CD, đầu kỹ thuật số… họa may chỉ có trời biết nó là cái gì, thì nay nó có mặt ở bất cứ ngóc ngách nào. Trong cuộc đua ưu thế của các loại hình thưởng thức, cuối cùng sách báo bị đè bẹp trước tiên. Radio cũng mất dần chỗ đứng. Phim ảnh, sân khấu thì mặc nhiên vẫn là những thứ xa xỉ. Cái trụ lại vững chắc nhất, không có địch thủ, là truyền hình và video. Điều này không có gì lạ bởi truyền hình đáp ứng được cả nghe nhìn. Nó tạo cảm giác (và thật thế) ngồi ở một góc, một xó vẫn thấy cả thế giới, cả vũ trụ. Tuy nhiên, nếu truyền hình phá vỡ mọi ranh giới, khoảng cách về truyền thông, nhân gấp bội vốn thông tin nghèo nàn của đa số nông dân, tạo ra tính cập nhật cao… thì ngược lại nó cũng là nguyên nhân của sự đơn điệu, dễ dãi trong thưởng thức văn hóa. Đọc bị quên lãng từ trước, nay có nguy cơ bị quên hẳn. Con người có điều kiện để lười nhác. Người nông dân chỉ chọn những gì dễ hiểu, thậm chí dung tục (phim chưởng chẳng hạn!). Dần dần với họ, cái gì được chiếu trên ti-vi mới là cái đáng kể. Trong trường hợp này truyền hình trở thành "khuôn vàng thước ngọc" và cũng đóng luôn vai trò chiếc "cùm" thẩm mỹ. Không ít chương trình truyền hình bị báo chí chỉ trích là nhàm, là hạ thấp văn hóa nhưng sự "cảnh báo" luôn muộn mằn này người nông dân không bao giờ biết đến, vì như đã nói, họ không đọc.

Sự khuếch trương một chiều nào cũng trở nên nguy hiểm. Chẳng hạn một đời sống văn hóa chỉ bao gồm những âm thanh điếc tai và những cặp mắt dán chặt vào màn hình, thể nào cũng ẩn sẵn trong đó những tai họa. Nên lường trước khi chưa muộn.

MÃ PÍ LÈNG