Tôi có một anh bạn, trước học cơ khí chế tạo máy, trực tiếp đi làm một năm thì chuyển sang phụ trách Đoàn. Sau đó do thuyên chuyển công tác, chúng tôi không gặp lại nhau. Ai ngờ hơn chục năm sau cả hai đứa tìm được nhau ở giữa lòng Hà Nội. Bạn tôi giờ đã là cán bộ của ngành văn hóa. Hóa ra trước khi yên vị ở cơ quan hiện nay, anh đã qua thử sức ở gần chục công việc khác: Phụ trách một đoàn đi lao động ở nước ngoài, tư vấn việc làm, quản đốc một phân xưởng may, trợ lý giám đốc, cán bộ tôn giáo… Ngần ấy năm anh cũng cạy cục để có được thêm hai cái bằng, dăm cái chứng chỉ… làm kỷ niệm. Thỉnh thoảng nhớ nghề cũ, thứ công việc đúng với năng lực của anh nhất, anh lại vật chiếc xe máy ra chọc ngoáy.

Bạn tôi chỉ làm những việc tẹp nhẹp cho nên cũng dễ quen và nếu có sai cũng ít gây hậu quả. Mặc dù vậy tôi vẫn cứ cấn cá: Ngộ nhỡ lúc nào đó hắn làm ở cấp cao hơn thì gay! Tôi thì mất toi một thằng bạn chất phác, giỏi nghề cơ khí còn đất nước có thêm một ông kễnh, coi thường, đố kỵ với người giỏi hơn mình. Bởi vì tình trạng đó gần như là phổ biến ở một số người thiếu tài năng nhưng thừa tham vọng hiện nay. Dường như với ai đó, bất kỳ ai đó có chí làm cán bộ, thì nghề nghiệp chuyên môn - thứ cho anh ta giá trị thực để định danh, định vị anh ta - chỉ là phương tiện nhất thời giúp anh ta quá độ đến một vị trí khác. Ở vị trí khác này, như những gì đang xảy ra, nghề nghiệp, chuyên môn chẳng còn tí giá trị định danh, định vị nào nữa. Tiêu chí bây giờ là lòng tận tụy cung phụng cấp trên, gọi dạ bảo vâng (lạ thay cái cách tầm gửi này vẫn luôn được đánh giá cao), là hàng loạt phẩm chất năng lực phi chuyên môn khác. Những năng lực này không cần học. Từ chỗ trau dồi chuyên môn, anh ta học lối ứng xử khôn ngoan, lựa chiều, nhiều khi lựa chiều cho đến lúc về hưu, hoàn tất một cuộc đời hoàn toàn vô tích sự! Cái cách sử dụng con người không gắn với chuyên môn tất yếu đẻ ra thực trạng bi hài trên. Nó tạo ra một loại cán bộ cái gì cũng biết, lĩnh vực nào cũng có thể tham gia, nghề gì cũng đá gà đá vịt được… mà ta gọi là “đa năng”, thực chất đã tạo ra mảnh đất tốt cho những kẻ lười nhác, cơ hội, giỏi xu nịnh tìm đến. Chúng ta đã mất rất nhiều chuyên gia, công nhân lành nghề, thợ bậc cao… để được những cán bộ dở, chỉ giỏi xu nịnh và chặn bước tiến của người có năng lực thực sự, làm hư hỏng bộ máy hành chính, bộ máy công chức. Đây là nguyên nhân chính của nạn mua bán bằng cấp, chứng chỉ, giả mạo lý lịch, khai man về năng lực, tuổi tác, thành tích. Quá trình “đa năng” hóa cán bộ cần phải được xem xét lại. Nếu không “đa năng” đồng nghĩa với “đa họa” cho xã hội và nội dung của một lời khen biến thành lời than cùng tiếng thở dài?

MÃ PÍ LÈNG