Làng Kon K'tu, xã Đăk Rơ Wa, thành phố Kon Tum (tỉnh Kon Tum) được coi là làng cổ hiếm hoi còn sót lại trên địa bàn tỉnh Kon Tum hiện nay. Trước sự biến đổi từng ngày của “công nghiệp hóa, hiện đại hóa”, những ngôi nhà sàn xưa nay đang được thay thế bằng những ngôi nhà bằng bê tông, cốt sắt, những lễ hội truyền thống đang dần mai một, liệu mai này có còn làng cổ Kon K’tu!?

Làng Kon K’tu xưa và nay

Nhà rông Kon K’tu nơi du khách thường ghé thăm. Ảnh minh họa/internet

Làng Kon K’tu nằm cách thành phố Kon Tum chừng 10 cây số về phía đông. Làng có 99 hộ gia đình với 538 nhân khẩu. Bà con cộng đồng dân tộc Ba Na sống quần tụ bên dòng sông Đăk Rong, những năm gần đây đời sống của bà con được nâng lên rõ rệt nhờ biết đưa cây cao su, bời lời, lúa nước... vào trồng. Giữa làng Kon K’tu là ngôi nhà rông cao sừng sững, mỗi buổi sáng thứ hai đầu tuần bà con đều tập trung đầy đủ để chào cờ, hát Quốc ca - mọi hoạt động diễn biến trong tuần được phản ánh đầy đủ, những việc làm chưa tốt, chưa đúng được đưa ra kiểm điểm, phê bình nghiêm khắc để... sửa chữa, rút kinh nghiệm.

Theo trưởng thôn Kon K'tu A Khẻo kể lại rằng “Kon K'tu theo nghĩa của tiếng Ba Na là làng không người, làng hoang. Từ xưa, làng này có khoảng 100 nóc nhà. Sau đó, tại đây đã xảy ra một trận đại dịch đậu mùa, người dân trong làng chết gần hết, chỉ còn lại 3 hộ gia đình, mãi đến năm 1920, làng Kon K'tu mới được tái lập”. Chúng tôi tìm gặp ông A Phương (hơn 60 tuổi), nhớ lại - khi ông lên mười tuổi, mỗi khi người dân trong làng ốm đau đều tìm đến Bơ Jơu (thầy phù thủy) để chữa. Người bệnh phải chuẩn bị đồ cúng tế nhưng vẫn đau miết rồi chết. Không biết đến viên thuốc bao giờ... Còn ông A Chưih (75 tuổi) khi nói về các lễ hội truyền thống của buôn làng nét mặt ông đượm buồn! - Lễ hội bây giờ khác trước nhiều lắm. Ngày trước, lễ hội K'lang T'nglang (bắt giọt nước) thường được tổ chức vào đầu tháng giêng âm lịch để cầu cho mưa thuận, gió hòa mùa màng tươi tốt bội thu... ngày đó khi tổ chức được lễ này, thầy phù thủy và già làng đứng ra tổ chức cúng tới hai ngày đêm. “Ngay cả dòng sông nằm bên cạnh làng nữa nè! người Ba Na gọi là sông Đăk Rong, nhưng bây giờ ai ai cũng gọi là sông Đăk BLa - thật không thể hiểu nổi!” - ông A Khẻo dẫn chúng tôi đi ngắm sông và phân bua.

Ngôi nhà sàn hiếm hoi còn sót lại của người Ba Na ở Kon K’tu. Ảnh minh họa/internet.

Qua quan sát của chúng tôi, hiện nay làng Kon K'tu chỉ còn duy nhất một nhà sàn - được coi là còn khá nguyên bản của ngôi nhà dài cổ xưa nằm gần nhà rông của làng Kon K’tu, ngôi nhà dài chừng 12 sải tay, loại nhà này ngày xưa thường có từ 4 đến 6 cái bếp (mỗi bếp thể hiện một gia đình riêng), nhưng nay còn hiện hữu trong ngôi nhà này hai gia đình chung sống. Ngôi nhà cổ xưa mái được lợp bằng tranh, sàn được được lát bằng cây lồ ô, xung quanh được đan ken thành phên liếp. Nguyên nhân bây giờ không còn nhà sàn, nhà dài truyền thống theo người dân địa phương khi làm nhà sàn, nhà dài như xưa tốn rất nhiều công sức, lại không thể được tự do đi chặt gỗ như trước đây... bên cạnh đó tâm lý các bạn trẻ khi lập gia đình đều muốn tách hộ, lập vườn và ra ở riêng.

Tôi được già làng Kon K’tu kéo vào thăm gia đình cặp vợ chồng A Bơn (25 tuổi) – Y Vui (26 tuổi) gia đình đang tổ chức uống rượu ghè, họ mừng dựng được ngôi nhà mới để ra ở riêng, với số tiền chừng 70 triệu đồng, cũng là nhà sàn nhưng rất khác xưa. Xung quanh gầm nhà được xây bằng gạch, xi-măng kiên cố. Đứng xa nhìn vào giống như ngôi biệt thự. “Sao không làm theo kiểu truyền thống”? Tôi hỏi - Ồ không được đâu, mình phải làm giống như mấy nhà trong làng Kon K’tu này thôi”-A Bơn nói.

Đâu là nguyên nhân?

Thời gian trước đây làng Kon K'tu rất hấp dẫn với du khách bởi vẻ đẹp hoang sơ vốn có của nó. Nhất là từ khi có cây cầu treo Kon K'lo được xây dựng (năm 1990), nối giao thông Kon K’tu với thành phố Kon Tum ngày nay. Từ đó có sự du nhập của lối sống hiện đại... đã phần nào làm lu mờ vốn cổ của buôn làng. Nơi đây từng là làng du lịch sinh thái, nhưng người dân trong buôn làng chưa hào hứng tham gia các hoạt động dịch vụ du lịch, mà chỉ quen với cái nương, cái rẫy làm kế sinh nhai. Tâm lý của nhiều khách du lịch khi đến Kon Tum đều rất thích đi thăm cảnh quan hoang dã, nhưng đi tìm những ngôi làng cổ như Kon K’tu trước đây, bây giờ quá khó!... liệu mai này có còn làng cổ như Kon K’tu?

Trong thời gian qua, tỉnh Kon Tum đã có chủ trương bảo tồn và xây dựng nhà rông truyền thống, chủ trương này được người dân phấn khởi, đồng tình và góp hàng chục ngàn ngày công lao động để xây dựng nhà rông truyền thống, tính đến nay đã có khoảng 1.000 nhà rông được xây dựng. Tuy nhiên, việc bảo tồn nhà sàn truyền thống chưa được chính quyền địa phương quan tâm, nên những nhà sàn vì nhiều lý do khác nhau mà đang dần mất đi, thay vào đó là những ngôi nhà được xây dựng bằng xi-măng, cốt sắt, theo kiểu nhà... ở dưới đồng bằng! Vào đầu năm 2008, một số làng ven thành phố Kon Tum diễn ra rầm rộ cảnh người dân địa phương dỡ nhà sàn để bán gỗ trắc cho thương lái, từng gây bức xúc trong dư luận.

An Nghệ