QĐND Online - Đền chín gian (Tến Cẩu Hoòng), thuộc địa phận xã Châu Kim, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An là một ngôi đền lớn của đồng bào Thái khu vực Tây Bắc Nghệ An. Theo tín ngưỡng dân tộc Thái, đền thờ thần Trời (Thẻn Phà), Nàng Xỉ Đả (con gái Trời) và Tạo Ló Ý- người có công lập bản lập mường. Đền được kiến trúc theo kiểu nhà sàn dân tộc Thái truyền thống, có 9 gian tượng trưng cho 9 mường trong vùng nên dân gian thường gọi là Đền chín gian.

Từ trước ngày diễn ra lễ hội, người dân “chín bản, mười mường” ở huyện Quế Phong đã dựng trại trên đỉnh núi Pú Quái để chờ đón lễ hội

Hằng năm đền có 2 kỳ tế lễ, vào dịp tháng 2 và tháng 8 âm lịch. Trong các kỳ tế lễ, ngoài phần hội được tổ chức tưng bừng trong 3 ngày là những nghi lễ chính mang đậm bản sắc văn hoá và tín ngưỡng của đồng bào Thái. Mở đầu lễ tế là Lễ chém trâu ( Phắn quái)- một nghi lễ quan trọng trước khi vào lễ tế chính.

Thi bắn nỏ	Thiếu nữ người Thái trong đêm lễ hội

Không như lễ đâm trâu của đồng bào Tây Nguyên, Lễ chém trâu trong lễ hội Đền chín gian được tổ chức đơn giản. Theo thông lệ ngày trước, mỗi kỳ tế lễ mỗi mường góp một con trâu. Vào ngày lễ, các mường đưa trâu tế đã được tắm rửa sạch sẽ và choàng lên lưng trâu tấm vải đẹp và cột chặt vào cọc trước sân đền. Vào lễ, người chủ lễ (mo cả) mặc trang phục lễ làm lễ tắm trâu ngay tại bến nước dưới chân núi Pú Quái trước sự chứng kiến của mọi người. Sau đó con trâu hiến tế được đưa lên sân Đền với lễ rước trang nghiêm. Mo cả trong trang phục đại tế đi ba vòng quanh con trâu đã được buộc chặt vào cọc gỗ, vừa đi vừa đọc bài Xến bằng tiếng dân tộc Thái mang nội dung cầu cho chín mường mười bản yên lành.

Khắc Luống – một nghi thức truyền thống của người Thái

Theo sau là những người có chức vị trong xã hội ở các mường. Sau khi đọc xong bài Xến, thầy mo chủ lễ dùng chiếc rìu sắc bổ thẳng vào đốt xương cổ nơi tiếp xác với xương sọ trâu. Trâu ngã xuống mới chọc tiết. Trâu dùng trong lễ tế được thui lông, sau đó làm thịt nấu chín trong những chiếc vạc lớn chia đều thành chín phần để làm lễ tế tại chín gian trong đền, cùng với chín chum rượu cần. Hoàn tất lễ chém trâu thì mọi nghi thức tế lễ khác trong lễ hội mới chính thức bắt đầu. Theo quan niệm, con trâu mộng hiến tế trong Lễ chém trâu nếu gục xuống chỉ sau một nhát bổ, năm đó xem như mọi việc đều tốt lành.

Chuẩn bị cho lễ chém châu	Chủ lễ thực hiện nghi thức chém trâu để cầu may cho dân làng

Lễ hội Đền chín gian được tỉnh Nghệ An đầu tư phục dựng lại từ năm 2006, nhằm đáp ứng nguyện vọng của đồng bào, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá tinh thần mang đậm bản sắc của đồng bào các dân tộc miền núi phía Tây Nghệ An.

Bài và ảnh: Phú Sơn