Múa cổ truyền của dân tộc Thái trong Lễ hội.

Tính từ năm 1948, đã 60 năm trôi qua Lễ hội Nàng Han lần đầu tiên đã được tổ chức tại xã Vàng Pheo, huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu vào ngày 22-3 (tức 15-2) âm lịch. Lễ hội đã làm náo nức người dân nơi đây bởi trong tâm linh 16 xứ Thái, xứ Mường ở Tây Bắc, Nàng Han giống như Bà Trưng, Bà Triệu đối với người Kinh.

Khi trời còn mờ sáng, bà con đã nô nức từ khắp nơi tới Mường So dự lễ hội Nàng Han cầu mong mưa thuận gió hòa, cho mùa màng bội thu. Truyền thuyết kể lại rằng: Nàng Han xuất thân trong một gia đình người Thái nghèo ở Chiềng Sa nay là xã Mường So. Bố mẹ sinh toàn nữ bị dân làng chê cười, chị em nàng cố gắng làm hết công việc dù nặng nhọc tới đâu. Khi có giặc ngoại xâm, nàng đã đóng giả trai tòng quân và nàng đã đứng đầu cuộc khởi nghĩa của đồng bào 16 xứ Thái quật cường đánh bại giặc xâm lược phương Bắc. Sau khi dẫn đoàn quân thắng trận trở về, nàng tắm gội ở mó nước Tây An rồi bay lên trời. Nhân dân nhớ công ơn của nàng, lập đền thờ và tổ chức Lễ hội ngay ở mó nước nàng tắm. Nhưng Lễ hội Nàng Han từ năm 1948 đến nay không được duy trì. Năm 2008, UBND tỉnh Lai Châu quyết định phục dựng Lễ hội Nàng Han.

Lễ hội Nàng Han kéo dài trong một ngày. Phần lễ tế trâu trắng gồm 6 bài tế lễ: Tùng song tơ, Phái lệ tơ, Thá ớc, Thá hu nơ, Then hầu phét, Quát bó héo và 32 bài múa dân gian như múa xòe, múa nón, múa đi cày… tượng trưng cho các sinh hoạt của người Thái trong sinh hoạt, lao động sản xuất hằng ngày. Trong lễ hội còn có các trò chơi truyền thống của dân tộc Thái: kéo co, đánh Tó Má Lẹ, ném còn… Người già như trẻ lại, hong phơi những bộ áo cóm mới nhất, đẹp nhất cho lễ hội lớn nhất của dân tộc mình mà 60 năm mới dựng lại. Bà Đèo Thị Ọi năm nay đã 57 tuổi, ở Nà Củng xúng xính trong bộ áo cóm tự tay bà làm. Mắt long lanh, cười thật tươi, bà cho chúng tôi biết: “Đây là lần đầu tiên tôi được tham dự lễ hội Nàng Han. Đông và vui quá. Từ nhỏ, tôi đã được bố mẹ, già bản kể cho nghe truyền thuyết Nàng Han cầm quân đánh giặc, bảo vệ bờ cõi xứ Mường. Trong trí nhớ của tôi, lễ hội Nàng Han chỉ diễn ra trong phạm vi nhỏ chưa được mở rộng như bây giờ. Để tham gia dự lễ hội, chúng tôi đã phải chuẩn bị rất nhiều, như bài múa nón mà chúng tôi sắp diễn cũng phải tập cả tháng trời. Đến bộ áo cóm mặc hôm nay cũng phải tự tay may và thêu những họa tiết trang trí cho thật đẹp, các cúc áo đều được làm bằng bạc thật”.

Trò chơi Tó Má Lẹ trong lễ hội Nàng Han.

Các chàng trai Thái lực lưỡng, nhanh nhẹn trong trò chơi thi đi cà kheo, thi bắt cá.... làm cho du khách thập phương càng ngất ngây say với cái nôi văn hóa TháiMường So huyền thoại. Đối với “tộc người ăn theo nước” thì cuộc thi bắt cá trên suối Vàng Pheo có một ý nghĩa đặc biệt. Các nam thanh, nữ tú xứ Mường, ai cũng muốn đẫm mình bơi lội trên suối cầu mong cho sức khoẻ, nhanh nhẹn. Còn du khách ai cũng bị té nước ướt đẫm như một lời chúc sức khỏe của những người Mường So mến khách. Kết thúc lễ hội là cuộc thi ẩm thực dân tộc Thái. Mùi thơm cơm lam lan tỏa khắp cánh đồng Tùng So, mùi cá suối nướng thơm lừng bay khắp bản trên bản dưới, thưởng thức một lần, chẳng thể nào quên... như một bài thơ về Mường So: Mường So trong truyền thuyết Nàng Han; Đóng giả trai đánh giặc giữ Mường; Ước được ăn cá bống vùi tro; Ước được về Mường So thăm nàng.

Bà Lê Hải Yến, Phó chủ tịch Hội VHNT tỉnh Lai Châu, Tổng biên tập tạp chí Văn nghệ Lai Châu khẳng định: Lễ hội Nàng Han sẽ được tổ chức hằng năm vào 15-2 âm lịch. Lễ hội được phục dựng với sự hưởng ứng nhiệt tình của các già làng, trưởng bản, khôi phục lòng tự trọng, tự tôn dân tộc và trở thành sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng toàn vùng của các dân tộc Thái, Lự, Dao.

Bài, ảnh: Thu Hương