QĐND Online - Nhiều luồng ý kiến khác nhau xoay quanh việc khai ấn, phát ấn đền Trần đã được trình bày tại hội thảo khoa học “Mô hình tổ chức, quản lý lễ hội đền Trần Nam Định năm 2012” (Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam và Sở VHTTDL tỉnh Nam Định phối hợp tổ chức) diễn ra ngày 18-7 tại TP Nam Định. Lựa chọn phương án khai ấn phát ấn như thế nào để đảm bảo trật tự văn minh mà không mâu thuẫn với nhu cầu tín ngưỡng, tâm linh của người dân đang là vấn đề “đau đầu” của các cơ quan chức năng.

Địa phương không đồng tình với cả hai phương án

16 tham luận của nhiều nhà quản lý, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian… cũng như những người dân địa phương- nơi diễn ra hoạt động phát ấn đền Trần đều thống nhất cho rằng: Lễ hội đền Trần là một di sản văn hóa thể hiện tín ngưỡng tôn thờ các vua Trần và Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, chứa đựng những giá trị văn hóa đối với người dân Việt Nam. Chính vì vậy, cần phải tiếp tục bảo tồn và phát huy các giá trị đặc sắc của lễ hội đền Trần, đồng thời loại bỏ những yếu tố tạo nên những hạn chế trong mô hình tổ chức lễ hội Đền Trần những năm qua.

Hội thảo khoa học “Mô hình tổ chức, quản lý lễ hội đền Trần Nam Định năm 2012”. Ảnh: Mi Anh

Tại hội thảo, Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam đã công bố chính thức dự thảo lần thứ 3 Đề án tổ chức lễ hội đền Trần Nam Định 2012 với hai phương án. Phương án 1 là không tổ chức phát ấn đền Trần, chỉ khai ấn. Phân tích các ưu điểm, hạn chế của phương án này, bản dự thảo cho rằng, phương án 1 là cách ít đem lại những hiệu quả về mặt quản lý và phát triển chính sách văn hóa. Nó cũng thể hiện những “bất lực” trước các vấn đề phức tạp của đời sống văn hóa tinh thần.

Phương án 2 là Khai ấn như thường lệ, phát ấn vào ngày hôm sau và kéo dài trong 2-3 ngày trên cơ sở thực hiện thật tốt các hoạt động bảo vệ an ninh, trật tự, vệ sinh môi trường. Phương án này được cho là cách khắc phục thiếu sót, hạn chế của công tác tổ chức lễ hội năm 2011 và các năm trước, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của một bộ phận nhân dân, đồng thời cân bằng được lợi ích các bên.

Đại diện cho các cụ cao niên thôn Tức Mặc, phường Lộc Vượng, cụ Trần Quốc Văn 80 tuổi phát biểu: “Lễ khai ấn, phát ấn đền Trần vào giờ Tý ngày rằm tháng Giêng theo tục lệ cổ và nghi lễ truyền thống không nên thay đổi bởi đây là nét đẹp văn hóa truyền thống của địa phương.”

Cho rằng lễ khai ấn nên do nhân dân địa phương thực hiện, cụ Văn bày tỏ quan điểm: “Nếu khai ấn xong để đến 8 giờ sáng ngày Rằm tháng Giêng mới phát ấn, chúng tôi cho rằng sẽ phức tạp hơn, làm đảo lộn nghi lễ tín ngưỡng truyền thống của địa phương từ trước đến nay, gây tâm lý không bình thường trong nhân dân.”

Nhấn mạnh yếu tố tâm linh, ông Hồ Đức Thọ, Chi hội trưởng chi hội Dân gian Việt Nam tại Nam Định nói: “Nếu khai ấn mà không phát ấn ngay, người dân sẽ không được đáp ứng mong muốn về mặt tâm linh khi chưa nhận được ấn vào giờ thiêng (giờ Tý). Không những thế, phát sinh vấn đề phải tổ chức nơi ăn chốn nghỉ cho những người ở lại chờ nhận được ấn…”

Chủ tịch Hội đồng Trần tộc Việt Nam, TS. Trần Mạnh Quảng tâm huyết nói: “Việc giữ nguyên lễ khai ấn và phát ấn như những năm trước là nguyện vọng tha thiết của rất nhiều người dân cả nước, đặc biệt là những Việt kiều ở nước ngoài, bởi chiếc ấn là hình ảnh gắn với cả quá trình đấu tranh giữ nước của dân tộc ta.”

Ông thẳng thắn đề nghị nên đẩy mạnh quá trình xã hội hóa để đầu tư xây dựng nhà Giải Vũ theo dáng cổ, đồng thời sử dụng 10 ha của công ty giống cây trồng để mở rộng không gian lễ hội, có điểm cho khách dừng chân, vui chơi giải trí…

Lễ khai ấn đền Trần. Ảnh: internet

Trả lễ hội đền Trần về cho cộng đồng!

Đánh giá lễ hội đền Trần quá chú trọng vào việc thực hiện lễ khai ấn và phát ấn mà các hoạt động tiền lễ và hậu lễ lại quá lặng lẽ, nguyên Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trần Chiến Thắng bày tỏ mong muốn: “Làm thế nào người dân được tham gia vui chơi, hòa mình vào lễ hội cộng đồng như lễ rước ấn, lễ tế cá, lễ rước nước… Để hoạt động này thực sự là một không gian văn hóa “sống” chứ không phải không gian tĩnh lặng.”

Đồng tình với phương án 2 của dự thảo đề án, nhưng ông Thắng cho rằng việc khai ấn nên mở rộng không gian hành lễ, đối tượng tham gia hành lễ, ko nên tổ chức trong hậu cung. Thời gian phát ấn nên kéo dài trong vòng tháng Giêng, để khách hành hương trong thời gian đó đều có ấn mang về.

Xem xét lễ hội đền Trần dưới góc độ một di sản, TS. Lê Thị Minh Lý, Phó cục trưởng Cục Di sản văn hóa nhấn mạnh: “Khai ấn đền Trần là một tập quán, biểu hiện văn hóa có giá trị do cộng đồng tạo ra và được truyền từ đời này sang đời khác. Tập quán này đã trở thành bản sắc và được cộng đồng coi là một phần của mình. Vấn đề là chúng ta phải giải quyết các vấn đề của tập quán chứ không phải dừng lại tập quán đó”.

Cũng theo TS. Minh Lý, để bảo vệ và phát huy giá trị lễ khai ấn đền Trần, cần tăng cường thông tin, giới thiệu giá trị đích thực của lễ hội để mọi người không ngộ nhận, tránh hiểu nhầm. Thứ hai là phải trao quyền lại cho cộng đồng; không nên có nghi thức chính trị, hành chính và không phát ấn rộng rãi. Công việc tổ chức bảo vệ, bảo trợ thì cần phải có sự hỗ trợ của Nhà nước vì cộng đồng không thể làm nổi. Ngoài ra, để thực hành di sản này cần phải có cam kết giữa cộng đồng với chính quyền. Có như vậy mới duy trì di sản được bền vững.

Tiến sĩ Trương Quốc Bình, Viện VHNT đưa ra quan điểm, không nên tổ chức lễ khai mạc và phát ấn cùng một địa điểm. Việc tổ chức lễ khai ấn như thế nào là công việc nội bộ của họ Trần, của địa phương, lãnh đạo chính quyền không nên tham dự. Đồng thời, lễ hội đền trần và lễ khai ấn phải được coi như một tài nguyên du lịch, một sản phẩm du lịch tâm linh.

Tham luận phản biện, sau khi dẫn một loạt bằng chứng, TS. Nguyễn Hồng Kiên (Viện khảo cổ học Việt Nam) khẳng định: ấn Trần Miếu Tự Điển được dùng trong việc đóng ấn tại đền Trần Nam Định chỉ là ấn tín ngưỡng và nó chỉ quan trọng đối với dân làng Lộc Vượng, chứ không có ý nghĩa gì đối với toàn quốc như cách hiểu của nhiều quan chức và người dân.

Cho rằng không có căn cứ lịch sử về việc phát ấn, ông cũng đề nghị trả lại lễ hội cho nhà đền và chính quyền các cấp không nên tham gia vào việc này nữa. Cùng chung quan điểm này, TS. Nguyễn Xuân Diện (Viện Nghiên cứu Hán - Nôm) cho rằng: chiếc ấn “Trần Miếu tự điển” đang sử dụng để khai ấn hiện nay chỉ có khoảng vài chục năm nay và những chữ khắc trên ấn không có độ tinh xảo như những chiếc ấn cổ. “Lễ khai ấn là của dân gian thì phải trả về cho dân gian. Không nên mời các vị lãnh đạo về đóng ấn, phát ấn, dẫn đến dư luận hiểu sai về ấn tín đền Trần”, TS Diện nói thêm.

Ghi nhận các ý kiến của các đại biểu, ông Nguyễn Chí Bền, Viện trưởng Viện VHNT cho biết, sau cuộc hội thảo này, Viện sẽ tổng hợp các ý kiến, trình các cấp có thẩm quyền xem xét và phê duyệt đề án, lựa chọn phương án vào cuối tháng 7. Sau khi đề án được phê duyệt (dự kiến vào tháng 8), Viện sẽ xây dựng kế hoạch, kịch bản tổ chức chuẩn bị cho mùa lễ hội năm 2012.

Mi Anh