Tôi đến nhà nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch trong buổi sáng mùa hè nắng nóng khi bà vừa kết thúc lớp học dạy hát xoan cho các em trong xóm. Thấy tôi cứ suýt xoa tiếc vì không được tham dự lớp học đặc biệt này, đưa tôi cốc nước râu ngô thơm mát bà vừa cười vừa nói: “Bọn trẻ ham học quá tôi cũng thấy mừng. Cứ có thời gian rỗi là bọn chúng lại kéo đến nhà tôi để học chứ không có lịch cố định…”. Ở tuổi ngoài 60 nhưng nom bà vẫn rất nhanh nhẹn, nụ cười duyên dáng, khuôn mặt phúc hậu…

Hát xoan là một loại hình văn hóa dân gian đặc sắc trên quê hương đất Tổ ra đời từ rất sớm gắn liền với truyền thuyết Thứ phi của Vua Hùng đời thứ tư nhờ nghe giọng hát trong veo của nàng Quế Hoa mà sinh nở “mẹ tròn con vuông”. Vua Hùng rất vui mừng đã quyết định đặt tên mảnh đất này là An Thai (sau gọi là An Thái) và gọi điệu hát này là hát xuân, đồng thời truyền cho các nàng hầu gái phải học lấy điệu hát múa này. Hát xuân sau này được gọi chệch thành hát xoan và trở thành dân ca nghi lễ biểu diễn ở đình đền gắn với ý nghĩa tâm linh. Chính vì vậy thủa xưa hát xoan rất được ưa chuộng.

Bà Nguyễn Thị Lịch với những tài liệu về hát xoan của cha ông để

Ông nội của bà Lịch là “trùm” hát xoan nổi tiếng Nguyễn Văn Chìu, đến đời bố là cụ Nguyễn Tất Thắng đều là những trùm hát xoan nổi tiếng hát hay của làng An Thái. Vì thế mà bà đã được hưởng “gen di truyền” từ đó. Bà Lịch nhớ rằng năm 11-12 tuổi bà đã rất thích hát xoan, thấy mọi người học, bà cũng học theo, mặc dù chưa biết rõ lắm về nghệ thuật và các làn điệu hát xoan. Thấy cô con gái của mình đam mê hát xoan, ông Thắng rất vui mừng. Ông đã đem tất cả nhiệt huyết và vốn liếng về hát xoan của mình truyền dạy cho con gái. Mỗi lần có dịp biểu diễn ở đâu xa, ông lại cho con đi theo học hỏi vì vậy khả năng của cô bé Lịch đã nâng lên rất nhiều. Đến giờ bà Lịch vẫn nâng niu và cất giữ quyển vở cũ mà bố để lại có ghi chép rõ tất cả về nghệ thuật hát xoan, bà vẫn nhớ như in lời bố dặn trước lúc đi xa là phải trân trọng giữ gìn tiếng hát quê nhà.

Nhận thức được sự quý giá của hát xoan và lo sợ trước nguy cơ thất truyền của di sản văn hóa dân tộc, năm 1996, cha bà Lịch đã giao cho bà thành lập một CLB hát xoan để truyền dạy miễn phí cho những ai yêu thích loại hình văn hóa dân gian này. Khi người cha qua đời, bà vẫn tiếp tục tâm huyết của cha bằng cách liên tục mở những lớp dạy hát xoan cho bất cứ ai có niềm đam mê. Gọi là lớp học nhưng không hề có bất cứ một khoản đóng góp hay hỗ trợ nào từ phía người học. Lớp học tồn tại được cho đến ngày nay là nhờ sự đam mê cháy bỏng được hát và được đắm mình trong những giai điệu hát xoan mượt mà của thầy và trò quê hương đất Tổ.

Hiện bà Lịch đã mở được 4 lớp học như thế, lớp có khoảng 40 học sinh tuổi từ 11 trở lên. Còn ở những nơi khác nếu có nhu cầu muốn học bà cũng sẽ đích thân đến dạy. Thông thường từ lúc tập làn điệu đến khi hát thành thạo tất cả các quả cách phải mất ít nhất là 4 tháng, thế nhưng các lớp học hiện nay vẫn thu hút ngày càng đông người tham gia. Từ lớp học của nghệ nhân Lịch đã xây dựng nên những hạt giống văn nghệ quý phục vụ biểu diễn khắp nơi trong và ngoài tỉnh.

 Bài và ảnh: PHƯƠNG HOA