QĐND -  Chèo là loại hình nghệ thuật truyền thống mang đậm tính cách, hồn cốt của con người Việt Nam. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết được cái hay, cái đẹp của chèo, nhất là giới trẻ. Là diễn viên chèo nổi tiếng, đã tham gia nhiều vở diễn chèo, Thiếu tá, NSƯT Vũ Tự Long, Đoàn trưởng Đoàn diễn 1 (Nhà hát Chèo Quân đội) đã dành cho phóng viên Báo Quân đội nhân dân cuộc trò chuyện cởi mở về vấn đề “Làm gì để lính trẻ yêu thích nghệ thuật chèo truyền thống”?

PV: Trước khi trò chuyện với anh, Đạo diễn, NSND Doãn Hoàng Giang nói với tôi rằng, chèo mang ra sân khấu không phải đơn thuần để “ngắm”, mà là để “thấu”. Anh có đồng ý với quan niệm đó của Đạo diễn Doãn Hoàng Giang?

NSƯT Vũ Tự Long (cười hóm hỉnh): Ai nói, chứ “thầy phù thủy sân khấu” như Doãn Hoàng Giang đã nói thì sâu sắc, thâm thúy lắm. Là học trò như tôi mà không tin thầy nói thì hóa ra mình lại “trứng khôn hơn vịt” à? Nói vui là thế, nhưng Đạo diễn Doãn Hoàng Giang nói rất có cơ sở đấy. Muốn thấy được cái ý nhị, tinh tế, thâm thúy của nghệ thuật chèo trên sân khấu thì phải có hiểu biết nhất định về loại hình dân gian độc đáo này. Ông cha ta sáng tác chèo không phải chỉ để “mua vui”, mà là để chuyển tải những thông điệp sâu sắc của cuộc sống, để dạy cách làm người. Chỉ có thẩm thấu được những giá trị đích thực của nghệ thuật chèo mới cảm thấy thích thú khi xem chèo.

PV: Nhưng theo anh, cái hay, cái đẹp cốt lõi của chèo truyền thống là gì?

NSƯT Vũ Tự Long: Câu hỏi này đáng ra để các nhà nghiên cứu chèo nói thì đầy đủ, sâu sắc hơn. Ở góc độ một diễn viên chèo chuyên nghiệp, tôi thấy cái đáng quý nhất là sân khấu chèo truyền thống đưa con người trở về quá khứ, trở về “cây đa, bến nước, sân đình”, trở về không gian văn hóa làng quê mà ở đó, ông cha ta từng làm nên những kỳ tích trong lao động sản xuất, trong công cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước. Tôi nói thế này không biết có quá không. Chính nghệ thuật chèo nói chung, sân khấu chèo truyền thống nói riêng đã làm nên một phần bản sắc văn hóa Việt, góp phần giữ cho tâm hồn Việt không bị “chao đảo” trước những cơn lốc “xâm lăng văn hóa” từ bên ngoài vào. Nhiều vở chèo truyền thống không chỉ tái hiện lịch sử hào hùng của ông cha ta trong đánh giặc giữ nước, mà còn là những câu chuyện sâu sắc về tình đời, tình người, hướng công chúng tới những chân giá trị cao cả của con người.

PV: Nhưng giới trẻ hiện nay, trong đó có một bộ phận chiến sĩ trẻ có vẻ như không thích sân khấu chèo lắm? Anh có thể lý giải thực tế này?

NSƯT Vũ Tự Long (ở giữa) trong vở chèo truyền thống “Lưu Bình, Dương Lễ”. Ảnh: NV.

NSƯT Vũ Tự Long (cười tủm): Ồ, lại một câu hỏi rất cũ, nhưng chưa bao giờ “cổ” và luôn luôn “nóng” đấy. Một số người cũng đã hỏi tôi câu hỏi này và tôi đều trả lời rằng: Muốn yêu chèo, thích chèo, con người ta phải ở tuổi “ngoại tứ tuần” trở ra. Tôi mạo muội xin mượn lời Khổng Tử nói rằng “Tứ thập nhi bất hoặc” để giải đáp câu hỏi trên nhé. “Tứ thập nhi bất hoặc” nghĩa là khi người ta 40 tuổi trở ra mới có thể thấu hiểu mọi sự trong cuộc đời, phân biệt được việc phải - trái, biết được cái gì nên làm hay không nên làm. Muốn yêu chèo, thích chèo cũng vậy, tức là phải có thời gian, phải có sự trải nghiệm trong cuộc đời, phải qua nhiều lần thưởng thức các loại hình nghệ thuật khác nhau mới tìm được nét đặc trưng, sự độc đáo chỉ có ở nghệ thuật chèo. Thế nên, muốn giới trẻ yêu nghệ thuật chèo, phải bắt đầu từ những người lớn! Nên hiểu “người lớn” ở đây là những người có trách nhiệm. Tức là họ phải quan tâm chăm lo giáo dục, chuyển tải những giá trị thẩm mỹ, văn hóa của nghệ thuật chèo truyền thống để làm phong phú tâm hồn giới trẻ. Chèo cần được giới thiệu, giáo dục, quảng bá sâu rộng hơn, trước hết là nhằm vào đối tượng người trẻ. Vì họ chính là lực lượng chủ yếu giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong tương lai.

PV: Điều anh trăn trở cũng là sự lo lắng của nhiều nhà văn hóa, nhà chuyên môn tâm huyết với sân khấu chèo truyền thống hiện nay. Vậy, với tư cách là người đứng đầu một đoàn diễn của Nhà hát Chèo Quân đội, anh có mong muốn gì để đưa loại hình nghệ thuật độc đáo này ngày càng trở thành “món ăn tinh thần” của bộ đội?

NSƯT Vũ Tự Long: Tôi rất mong đội ngũ cán bộ, nhất là cán bộ lãnh đạo, chỉ huy các cấp quan tâm nhiều hơn đến việc giáo dục lý tưởng thẩm mỹ cho bộ đội, tạo điều kiện cho bộ đội được tiếp cận, thưởng thức nhiều loại hình nghệ thuật dân tộc như dân ca, dân vũ, chèo, tuồng, cải lương… Môi trường quân đội với lao động quân sự rất vất vả, căng thẳng. Vì vậy, thông qua những tiết mục, tác phẩm, vở diễn của các loại hình nghệ thuật này ở đơn vị sẽ góp phần giải tỏa mệt mỏi, giúp cán bộ, chiến sĩ thư giãn đầu óc, thoải mái tinh thần để có hưng phấn học tập, công tác tốt hơn. Chúng ta thường nói “Cán bộ nào phong trào ấy”. Nếu cán bộ không thích nghệ thuật chèo thì khó đòi hỏi chiến sĩ yêu sân khấu chèo. Ngược lại, niềm say mê sân khấu chèo của người lãnh đạo, chỉ huy nhất định sẽ góp phần truyền cảm hứng, tình yêu nghệ thuật chèo cho lính trẻ. Nhưng muốn tình yêu ấy có cơ sở bền vững, tôi rất mong cán bộ các đơn vị nên dành chút ít thời gian tìm hiểu loại hình sân khấu này để tìm thấy sự thú vị và cái hay, cái đẹp của nó.

PV: Xin cảm ơn anh về cuộc trò chuyện này!

THIỆN VĂN (thực hiện)