Lý giải câu thơ gắn với nguồn gốc làm quạt của làng rằng ngày xưa có "hội đồng tiên quạt", vì lương duyên nên kết quạt làm cầu nối giải mọi ưu phiền. Từ thế kỷ 19, ngưỡng mộ trước vẻ đẹp của những chiếc quạt nhỏ xinh, người Pháp mang quạt làng Chàng Sơn sang Pa-ri triển lãm. Với vẻ đẹp mộc mạc, quạt Chàng Sơn bền bỉ gắn bó với những người dân quê và dần trở thành sản phẩm văn hóa của mảnh đất xứ Đoài.

Đến thăm nhà chị Nguyễn Thị Thuận ở xóm Đình, thôn 5, được chứng kiến những công đoạn làm quạt mới thấy hết sự công phu tỉ mỉ của người thợ. Đã gắn bó với nghề hơn 30 mươi năm nên chị Thuận rất thuần thục trong tất cả các công đoạn. Chị vừa làm vừa giới thiệu để người xem hiểu được quy trình làm ra một sản phẩm quạt giấy. Công đoạn đòi hỏi sự khéo léo đó chính là phất quạt. Từng nan quạt được xòe ra cố định trên mặt bàn. Người thợ dùng keo sữa phết lên. Ngày trước khi chưa có keo người thợ phải dùng bột sắn hay nhựa quả hồng non. Nay cải tiến người làm sử dụng loại keo dán gỗ giúp quạt được gắn chắc, bền đẹp hơn. Giấy làm quạt truyền thống thường là giấy dó của làng Kẻ Bưởi (Hà Nội) hoặc giấy điệp Đông Hồ (Bắc Ninh), nay sử dụng cả giấy Indo. Khi đặt giấy vào nan quạt phải khéo léo tỉ mỉ sao cho mặt giấy phẳng phiu không bị nhàu, nếp gấp thẳng đẹp.

Ngoài mục đích quạt mát, người thợ Chàng Sơn đã sáng tạo ra nhiều loại quạt khác nhau nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng của khách hàng. Quạt có thể là những những bức tranh trang trí tại các gia đình, phòng khách. Quạt là món quà nhỏ in những câu danh ngôn, lời hay ý đẹp trao tặng người thân. Quạt là những chiếc thiếp mời trang trọng trong hội nghị hay thiệp hồng duyên dáng trong lễ vu quy. Có khi quạt trở thành sản phẩm văn hóa dành tặng du khách trong các sự kiện trọng đại. Rồi quạt theo chân du khách đi khắp các lễ hội, khu di tích lịch sử. Những chiếc quạt nhỏ xinh bỗng trở lên lung linh sống động khi là vật dụng biểu diễn trên sân khấu… Theo đơn đặt hàng, người thợ thủ công đã cho ra đời nhiều sản phẩm giá trị, có ý nghĩa thiết thực trong đời sống. Người Chàng Sơn vẫn tự hào khi chiếc quạt của làng do nghệ nhân Dương Văn Mơ làm được trưng bày tại Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội được công nhận là chiếc quạt lớn nhất Việt Nam. Quạt Chàng Sơn không chỉ được sử dụng trong nước mà còn được đem đi xuất khẩu tại các thị trường Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc…

 Bài và ảnh: VŨ DUY