Chúng ta bắt gặp biểu hiện này ở khắp nơi. Sự lười biếng là thứ dễ nhận ra nhất. Bởi vì nó dị ứng kịch liệt với tất cả. Một công trình kiến trúc xấu xí, bắt chước một cách kệch cỡm; một bức tranh cổ động nhợt nhạt; một tác phẩm văn học dễ dãi; một chương trình truyền hình dung tục, một bài diễn văn sáo mòn; một bản báo cáo nhặt từ những khẩu hiệu có sẵn; những bài phát biểu giống nhau, nghĩa là người nói chỉ cần nhắc lại mà không cần phải động não suy nghĩ… Không thể nào liệt kê hết sản phẩm đẻ ra từ sự lười nhác. Có những thứ cứ mặc nhiên tồn tại như một kiểu chân lý! Chẳng hạn suốt vài chục năm qua, hình tượng anh bộ đội trên phim ảnh, sân khấu chỉ là hai người mặc quân phục cầm cờ dạng chân nhảy từ bên này sang bên kia sân khấu, làm những động tác quen thuộc, trong khi đời sống thật của người lính lại vô cùng sinh động và phong phú. Có những thứ lấy sự lười biếng làm tấm bình phong cầu an. Loại này hay gặp nhất. Có những thứ lười biếng vì mục đích vụ lợi. Nhưng nguy hiểm hơn cả là lười biếng do thói quen. Thói quen này bắt rễ từ rất sâu trong đó có việc chúng ta vô tình đề cao thói vâng lời. Những kẻ dốt nát nhưng biết vâng lời, biết muối mặt nhắc lại lời của người khác mà không thấy xấu hổ thường dễ bề tiến thân. Thế là chẳng tội gì mà không hô khẩu hiệu; chẳng tội gì phải nặn óc suy nghĩ khi mọi cái đều có sẵn. Kết quả là sự lười biếng kéo theo sự lười biếng khiến nó tràn ngập khắp nơi.

Trong tất cả những phẩm chất tồi tệ mà con người hay mắc phải thì lười biếng thuộc loại gây nhiều hậu quả nhất. Nó triệt tiêu sáng tạo, không chấp nhận sáng tạo; (bởi vì đặt cạnh sự sáng tạo thì lười biếng bị lật tẩy) nó dung túng tội ác, gây lãng phí không sao tính đếm được; nó luôn muốn kéo cuộc sống xuống ngang bằng với những chuẩn mực vừa cỡ với nó; nó gieo rắc lòng nghi kỵ, đố kỵ giữa con người với nhau. Nhưng tồi tệ hơn tất cả những thứ tồi tệ đó cộng lại là nó, sự lười biếng mà Ăng-ghen từng mỉa mai gọi là "bệnh lười chảy thây" cứ từ từ hạ nhân cách con người, nhân cách xã hội xuống cấp thấp hơn. Không chỉ cái đẹp mất chỗ đứng tại đó (thật kinh khủng nếu điều này xảy ra) mà ngay cả thứ dễ kiếm nhất là tình yêu đồng loại cũng nhạt nhẽo, xa lạ.

VĂN DUY