Có lần, chỉ vì nói thật mà tôi suýt bị một người quen thụi cho một quả. Chuyện không to tát gì nhưng làm tôi phải ngẫm nghĩ vài ngày, trong đầu lởn vởn câu hỏi, tại sao vậy nhỉ? Vài ngày sau nữa, nhân lúc trà dư tửu hậu, người bạn khác chứng kiến cuộc cãi cọ rỉ tai tôi: Bác thật quá, bắt đúng gót Asin của người ta, lại ở giữa ba quân thiên hạ. “Thói đời sợ nhất là mình chỉ nghĩ mà người đã biết”. Nên cố tìm mọi cách bí mật cái gót Asin, lộ ra là hỏng việc; vì ngượng, vì hèn, vì hãnh tiến và vì tự ái vặt cũng có, “Trung ngôn nghịch nhĩ” mà... Để làm gì ư, để cầu lợi! Thế mà bác huỵch toẹt ra, phiền là ở chỗ ấy! Một lần khác, tôi tuột mất người bạn thân đến ngót nửa năm mới mon men làm lành cũng vì “tội” nói thật. Nguyên do, bạn tôi khát cái chức giám đốc ở một công ty kinh doanh thực phẩm. Thế là lão rốt ráo bày mưu tính kế, kiện cáo, vận động mọi người hạ bệ người đương nhiệm. Ở đời cứ làm điều ám muội thế nào cũng bị phơi trước thanh thiên bạch nhật. “Cái kim trong bọc lâu ngày tòi ra”. Người đương nhiệm không ngã ngựa mà “cái ghế” vẫn vững như bàn thạch; còn bạn tôi, vừa bị dư luận coi thường vừa phải chuyển công tác tỉnh khác. Ngồi với nhau uống li rượu, tôi ngứa miệng buột lời: “Lão dở hơi! Ham hố đánh đấm, mất cả chì lẫn chài!”. Lão nhảy dựng lên, mặt đỏ như máu: “Ông là cái thá gì, tôi làm tôi chịu, khiến ông gí mũi...”. Khổ sở vì trực, thẳng mà mãi không chữa được, cái tính trời nó thế, không biết mình đúng hay sai nữa...

Đôi khi tự thấy mình nhiều cái dở, mà cái dở nào cũng thật, cứ lồ lộ phơi bày, thành ra người không tri kỷ sâu xa khó lòng thể tất. Thế là cực đoan tặc lưỡi “dĩ hòa vi quí” cho xong. Nhưng “dĩ hòa vi quí” người đời không tha, bảo: “Không có chính kiến, lập lờ hai mặt”. Lại co vào “Ngậm miệng ăn tiền”. Người đời lại bảo: “Láu cá, ma mãnh, đục nước béo cò, chỉ là hạng tiểu nhân náu mình vụ lợi”. Đã thế gặp ai cũng cười, cũng nồng nhiệt xoa tay, miệng khen rối rít mà tâm can rỗng tuếch, lại bị chụp mũ: “Trí trá, mưu mô, đầu cơ trục lợi”. Còn “an phận thủ thường” thì “nhất, nhất nhạt nhẽo, vô tích sự, chả nên trò trống gì...”.

Ấy là chuyện thường ngày. Còn chuyện lớn, chí lớn trên đường công danh sự nghiệp thì quả là nhiêu khê. Để tránh “sự thật mất lòng”, nếu anh đứng ngoài cuộc “Nước đến đâu bèo nổi đến đấy”, bị cho là đần, thiếu trách nhiệm, không có khả năng-không dùng; nếu anh hau háu xông vào, thao thao bất tuyệt, nói năng trơn tru như da chạch, như tép nhảy thì rỗng tuếch, “mồm miệng đỡ chân tay”, là con vẹt... không tin; nếu suốt ngày quẩn quanh thủ trưởng, nói năng lễ phép, mật ngọt rót tai, gọi dạ bảo vâng, xum xoe bợ đỡ là hèn, không có bản lĩnh, nhu nhược... không làm được việc lớn; nếu anh thô lỗ, dùi đục chấm mắm tôm, nói năng bặm trợn, bất cần là người không biết lễ, khó bảo, khó trị, khó quản, dùng loại người này vất vả, khó nhọc, lúc nào cũng canh cánh không yên, thượng sách là nuông chiều, nhưng bỏ mặc...

Xét ra, quanh đi quẩn lại cũng chỉ còn một cách là sống thật, sống đúng mình. Nhưng sống thật, sống đúng mình đến như quan tư nghiệp Quốc Tử Giám Văn An còn phải treo mũ từ quan vì dâng sớ thất trảm, vua không tin, không dùng. Thời Duệ Tôn Hoàng Đế, quan Ngự sử đại phu là Trương Đỗ hết lòng vì nước vì dân, thanh liêm cương trực, ba lần dâng sớ can vua, vua không tin đành chán chường rút về ở ẩn. Nguyễn Trãi tiên sinh, kinh bang tế thế, khí chất hiên ngang, tâm, tài kiệt hiệt mà phải chịu chết chém ba đời, oan khuất bao trùm trời đất chứ đâu phải chỉ nỗi ưu tư phiền muộn vì nói thẳng, nói thật của hạng thứ dân...

Thế mới biết cõi người trùng khơi cơ khổ. Hẳn nào Phật tổ hướng ta về nơi giải thoát, chỉ vì từ sự không thỏa mãn một cách vô vọng của đời sống.

Nhưng khốn nỗi, trong mớ hỗn độn dẫn đến âu lo phiền muộn lại không phải do thế giới siêu nhiên nào mang đến mà là tại ta, tự tâm ta: Tính tình, thói hư tật xấu, tính dục, nói thật, nói dối... là hiện thực đương nhiên, là đời sống. Đã là hiện thực, là đời sống, là người thì không thể chối bỏ, không thể không nhập cuộc. Dù gì vẫn phải sống, phải tồn tại... Và chỉ còn cách lựa chọn. Ở đây có hai sự lựa chọn xảy ra: Một là, vứt bỏ văn hóa, nhân cách trở thành kẻ nịnh thần, dối trên lừa dưới “Gió chiều nào che chiều ấy”. Thực hành một cách sống mua mị lòng người; nịnh bợ cơ hội để được nâng đỡ quá sức mình; mua quan bán chức; ăn cắp tham ô, tham nhũng, trọc phú xa hoa và trống rỗng. Hai, sống như mình muốn, đúng mình, tự trọng và có nhân cách. Sự lựa chọn này sẽ dẫn đến thua thiệt mất mát; thậm chí bị gạt bỏ, bật ra khỏi dòng xoáy, đơn độc, lạc lõng, cô quạnh. Nhưng nó là cuộc sống thật, là người với ý nghĩa là một nhân cách...

Sử ký ghi: Thôi Trữ là bề tôi giết vua Tề, quan thái sử nước Tề viết: “Thôi Trữ giết Vua của mình là Trang Công”. Quan thái sử bị giết, người em lên thay vẫn viết như vậy nên bị giết luôn. Ngay lúc đó người em thứ ba xin lên thay không thêm bớt một chữ. Thôi Trữ sợ không dám giết.

Chuyện nói thật quả là gian nan bể khổ, bầm dập nổi chìm nhưng nó là tự ngã, là tính thiện, là nguồn cội bất diệt ở cõi nhân gian. Đã có biết bao người “chết vì nói thật”. Và đó là những cái chết được tôn kính. Cái chết chỉ là “một phần của sự sống”, được chứ sao!

TRẦN ANH THÁI