QĐND - Hà Nội có một đoàn xiếc, nhưng không có rạp diễn. Đã lâu lắm rồi, hình như có cách phân chia ngầm. Liên đoàn Xiếc Việt  thì có điểm diễn ở Rạp Xiếc Trung ương (số 65-67 Trần Nhân Tông). Còn Đoàn Xiếc Hà Nội diễn phục vụ nhân dân ở các sân khấu - không đúng chức năng của sân khấu xiếc tại các quận, huyện. Tuy nhiên, Xiếc Việt Nam hiện đã có những tiết mục nổi tiếng, nhưng... toàn mang đi nước ngoài biểu diễn.

Khó tuyển, khó diễn, khó sống...

Ở cuộc hội thảo về xiếc cách đây chừng một tháng, NSƯT Trịnh Mạnh Hùng (nguyên là nghệ sĩ của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, đã nghỉ hưu) thốt lên rằng, cuộc hội thảo mở ra ai cũng bảo phải đổi mới để phát triển xiếc, nhưng đổi mới thế nào thì cứ nói quẩn, nói quanh. Còn nghịch lý thì đang thuộc về xiếc.

Đầu tư cho ngành xiếc, cụ thể là cho nghệ sĩ, diễn viên chưa tương xứng với công sức, tài năng và thời gian họ bỏ ra. Ông Ngô Hồng Tiến, Trưởng đoàn Xiếc Hà Nội cho biết, lương khởi đầu cho diễn viên xiếc ra trường nếu được ký hợp đồng dài hạn thì từ 1,5 đến 1,8 triệu đồng/tháng, ngắn hạn thì 800 nghìn đồng đến 1 triệu hoặc 1,2 triệu đồng/tháng. Mỗi ngày nghệ sĩ, diễn viên phải tập 6-8 tiếng, mỗi buổi tập được bồi dưỡng 15 đến 20 nghìn đồng, tổng duyệt chương trình nhận 30 nghìn đồng, biểu diễn chính thức 50 nghìn đồng. Một buổi đi diễn phục vụ nhân dân, Nhà nước cấp 2 triệu đồng, chia đều cho 25-30 người, cả diễn viên lẫn phục vụ, thuê xe chở đạo cụ…

Tiết mục Sức mạnh của đôi tay - đoạt huy chương vàng Liên hoan Xiếc quốc tế lần thứ 3.Ảnh: Lê Huyền

“Ở các bộ môn nghệ thuật khác, nghệ sĩ, diễn viên có thể đi đóng phim, làm thêm nghề phụ, còn nghệ sĩ xiếc, cả đời chỉ trau chuốt với nghề” - nghệ sĩ ảo thuật Minh Tuấn - Đoàn nghệ thuật tổng hợp Quảng Trị ngậm ngùi nói.

Nói đến đầu vào của ngành xiếc, thì cả Việt Nam hiện nay chỉ duy nhất có một nơi hội đủ yếu tố đào tạo là Trường Trung cấp nghệ thuật Xiếc và Tạp kỹ Việt Nam (trường Xiếc Việt Nam). Theo NSƯT Mạnh Hùng, việc tuyển chọn học sinh xiếc ngày nay khó gấp nhiều lần so với trước. Bởi trong cơ chế thị trường như hiện nay, nghề xiếc nhìn thấy rõ là mạo hiểm, đãi ngộ thấp kém… nên không thu hút được người tham gia học. Hơn hai chục năm trước, người đi thi tuyển vào xiếc có năm đến 4.000 người, tuyển được vài chục người. Nay, con số đó là mơ ước. Bản thân những người quản lý ngành xiếc, nghệ sĩ xiếc không muốn cho con cái theo nghề của mình. Nên khi tuyển chọn được lượng học sinh rồi, nhưng trong gần 10 năm đào tạo, giữ được học sinh theo nghề là điều rất khó.

Đành... xuất ngoại

Liên hoan Xiếc quốc tế lần thứ 3, hội tụ 8 đoàn xiếc của quốc tế và 6 đơn vị nghệ thuật xiếc Việt , mang đến liên hoan 23 tiết mục, vừa kết thúc. Dư âm của nó để lại là 6 đêm diễn khán giả xô nhau đi mua vé. Vào rạp xiếc thậm chí thấy khán giả kê dép ngồi kín bậc lên xuống giữa các hàng ghế. “Phe vé” được dịp tung hoành, giá 80.000-120.000 đồng/1 vé, “phe” bán 300.000 đến 400.000 đồng/1 cặp; giá loại cao nhất trong rạp là 180.000 đồng/vé, thì ở ngoài có hôm lên tới 600.000 đồng/1 cặp. 20 giờ bắt đầu diễn, nhưng quá đến 30-40 phút, ngoài cổng rạp vẫn còn lao xao khán giả đi mua vé vào xem xiếc.

“Đi xem ở liên hoan này, thấy các tiết mục của cả Việt và quốc tế, thì rõ ràng, người lớn đáng xem lắm chứ. Xiếc Việt đáng khen lắm chứ! Cần nhiều hơn những rạp xiếc, chứ không chỉ quẩn quanh cả khu vực phía Bắc mới có mỗi cái Rạp xiếc Trung ương thế này” - Anh Lê Xuân Ngọ, nhân viên ngân hàng Vietinbank, nhà ở phố Võng Thị cho biết sau khi mua cho cả gia đình 2 cặp vé mất 600.000đ từ “phe vé”.

“Xiếc Hà Nội không có rạp..." - Ông Ngô Hồng Tiến, Trưởng đoàn Xiếc Hà Nội cho biết. Ông Tiến cũng kể rằng, đôi lúc thấy tủi thân cho anh em nghệ sĩ, diễn viên của đoàn. Đoàn Xiếc Hà Nội có những 63 người. Tổng kết năm 2009, đoàn diễn tới 193 buổi, có nghĩa là cách một ngày đoàn diễn một buổi - tần suất khá lớn. Và điểm diễn chủ yếu của đoàn là tại các sân khấu, nhà văn hóa tự dựng của quận, huyện nội và ngoại thành.

Tiết mục Ngày hội Tây Nguyên của trường Xiếc Việt

Phía Bắc có Liên đoàn Xiếc Việt Nam, Đoàn Xiếc Hà Nội và Trường Xiếc Việt Nam, thì có mỗi một Rạp xiếc Trung ương là đủ tiêu chuẩn của một rạp biểu diễn xiếc, nhưng rạp cũng đã cũ kỹ, chật chội.

Phía Nam có Đoàn Xiếc Thành phố Hồ Chí Minh và Đoàn Xiếc nhân dân Long An. Theo như lời của nghệ sĩ tung hứng Đoàn Xiếc Thành phố Hồ Chí Minh - Trần Ngọc Bảo, hiện đoàn của anh có 90 người làm xiếc, quanh năm suốt tháng, ai cũng đắt “sô”, nhưng toàn diễn chung với các chương trình nghệ thuật tổng hợp, ca múa nhạc… Ít có buổi diễn nào đích thực cũng như sân khấu đích thực dành riêng cho xiếc. Cùng trong Đoàn Xiếc Thành phố Hồ Chí Minh, hai anh em Giang Quốc Cơ và Giang Quốc Nghiệp nổi tiếng trong nước và quốc tế với tiết mục Sức mạnh của đôi tay (đây là tiết mục duy nhất đoạt huy chương vàng tại Liên hoan Xiếc quốc tế lần thứ 3). Hai anh em đã nhận các hợp đồng diễn ở Đài Loan (Trung Quốc), Nhật Bản, Pháp… Chọn con đường đưa xiếc Việt ra thế giới, nghệ sĩ Trần Ngọc Bảo cũng thường xuyên đi nước ngoài biểu diễn… để khỏi phí công sức tập luyện và sống chết với nghề. Nhưng hỏi các nghệ sĩ, ai cũng đều mong muốn: Có rạp xiếc để diễn.

Nỗ lực hội nhập quốc tế

Ông Perter Dubinsky - Chủ tịch Tập đoàn Xiếc Firebird Mỹ, Ủy viên Hội đồng giám khảo Liên hoan Xiếc quốc tế lần thứ 3 nhận xét: “Tôi đã tham gia làm giám khảo cả hai cuộc liên hoan xiếc quốc tế gần đây của Việt Nam. Điều nhận thấy rằng, xiếc Việt đã ngày càng xác lập được uy tín của mình bằng chất lượng các tiết mục cũng như trình độ tổ chức các liên hoan quốc tế. Sự kiện tiết mục Đu siêu nhân của Việt Nam giành huy chương vàng tại Liên hoan Xiếc quốc tế tại Tây Ban Nha - đầu năm 2010 đã khẳng định xiếc Việt Nam đang có sự nỗ lực để hội nhập với nghệ thuật xiếc quốc tế”.
Còn ông  Hoàng Minh Khánh - Giám đốc Trường Trung học xiếc Việt Nam cho biết, Đại sứ CHDCND Triều Tiên tại Việt Nam cũng đã ngỏ ý muốn mời tiết mục Đế trụ của trường  Xiếc Việt Nam sang tham dự Liên hoan Xiếc Bình Nhưỡng vào năm tới.

Liên hoan xiếc lần này cũng mở cánh cửa cho xiếc Việt xuất ngoại, khi các tiết mục nổi trội: Đu siêu nhân, Ngày hội Tây Nguyên, Đế trụ, Sức mạnh đôi tay nhận được lời mời sang Tây Ban Nha vào liên hoan năm sau và hợp đồng biểu diễn nhiều suất tại nước bạn vào năm tiếp theo-2012.

Trong lúc xiếc đích thực của Việt Nam "sống được" ở nước ngoài, thì trong nước, không chỉ các vùng quê, mà ngay ngoại thành Hà Nội, đồng bào vẫn phải xem tạm các đội "nghệ thuật tổng hợp" gồm xiếc, ca nhạc, hề, chèo... mua vui rẻ tiền lẫn lộn tự do tung hoành.

Đành chờ đợi thôi.

VƯƠNG HÀ