Đội Quốc kỳ do Cựu chiến binh đảm nhiệm tại Hội Cấp Rước Thuỷ Lĩnh Nam, quận Hoàng Mai, Hà Nội , tháng 2-2007.

Người lính trong giai đoạn cách mạng hiện nay, ngoài vai trò không thể thay thế đối với nhiệm vụ chính trị-quân sự, họ đang là lực lượng quan trọng thực hiện “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”.

Các cựu chiến binh và cả những quân nhân đang tại ngũ tham gia việc làng trong các lễ hội truyền thống là một thí dụ tiêu biểu.

Những chân trụ...

Dễ thấy nhất là Cựu chiến binh (CCB) với vai trò nòng cốt trong các Ban tổ chức hội. Điều này xuất phát từ nhu cầu khách quan: Hội làng bao giờ cũng náo nhiệt. Có câu “Vui xem hát, nhạt xem bơi, tả tơi xem hội”. Đối tượng tham gia hội rất đa dạng: nam, phụ, lão, ấu; công, nông, binh, trí, buôn bán, dịch vụ; chín người, mười làng, dân quê thường tự hào nói “khách thập phương”… Kinh tế càng phát triển thì nghi điển hội cũng hoành tráng hơn. Khoản đãi tinh thần, khoản đãi vật chất thêm nồng hậu. Ở hội, người ta bỗng vị tha, dễ hòa hợp, song những gã vốn dở dở, ương ương cũng dễ sinh chuyện. Thế nên, tổ chức hội sao cho được việc, được người, lại vui vẻ, thật không đơn giản. Chỉ riêng bảo đảm an toàn cũng đã thấy công phu: Cấm đoán, đe nẹt đâu phải là biện pháp giữ trật tự trong hội của thời đại mới. Để đáp ứng yêu cầu nói trên, các bậc nguyên lão thường cố vấn cho làng một ban tổ chức, ít nhiều phải có phẩm chất nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Thời nay, chỗ dựa khả dĩ cho việc này thường được nhằm vào đội ngũ CCB. Cũng dễ hiểu thôi. Tác phong nhà binh một thời ăn sâu, bén rễ cùng với ý thức trách nhiệm, sự hiểu biết và danh dự Bộ đội Cụ Hồ tạo cho những người lính trở về đời thường sự vì nể và tin cậy từ quần chúng. Nói nôm na, “họ nói có người nghe”.

Ông Âu Xuân Kiên, Ủy viên thường vụ Ban chấp hành CCB phường Việt Hưng (Long Biên, Hà Nội), Phó ban tổ chức lễ hội truyền thống Trường Lâm 10-2-2007, cho biết: “20/25 người, nghĩa là chiếm 80% quân số trong Ban tổ chức là CCB. Họ như chân trụ, phụ trách tất cả các mảng việc trong hội, từ lễ tân, khánh tiết, văn hóa, thể thao, hậu cần tài chính… đến tế lễ”.

Không phụ lòng tin yêu của dân

Thực ra, không phải CCB nào cũng hiểu các nội dung hội làng. Nhưng họ phải học hỏi để làm tròn bổn phận, không phụ lòng tin yêu “nhận mặt gửi vàng” của dân. Ông Hà Văn Ngó (thương binh hạng 4/4) phụ trách phần Lễ ở Hội Trường Lâm đã phải bỏ ra nhiều ngày để học, rồi nhớ làu làu 108 chủ đề của 108 thẻ văn tế khác nhau. Lúc nào tế nội dung gì, với Thánh, với Phật hay Thành hoàng làng; điều quân cầm cờ, đánh trống, nảy chiêng ra sao; rồi tập dượt các bộ môn, cương vị (quan chủ, tiền cung, hậu cung)… Giờ nào, việc nấy khớp như vi tính. Ông Ngó bảo: “Danh chính thì ngôn thuận, phải đúng mực, phi cái đó, hỏng việc”. Chị Đinh Thị Tuyến, 44 tuổi, nguyên là “lính Thủ đô”, trong một đội cờ lễ cũng nói: “Thân danh mà có vết nhơ thì chẳng ai khiến mang cờ!”. Nhiều nơi, như Hội Rước thủy (phường Lĩnh Nam-quận Hoàng Mai-Hà Nội), đám rước hàng ngàn người đi xin Linh Lang Đại Vương cho lấy nước ở sông Hồng mang về làng để cầu mùa màng tươi tốt. Cả đi-về đến dăm cây số, bao giờ cũng có đội 10 lá quốc kỳ do 10 cựu chiến binh quân phục chỉnh tề đảm nhiệm đi đầu. Tiếp sau là dân chúng trong cờ quạt, xiêm y rực rỡ, tạo nên một phong cách Hội vừa tiên tiến, vừa truyền thống.

Tại ngũ cũng tham gia việc làng

Bộ đội tại ngũ lại tham gia Hội làng theo cách riêng. Họ chỉ có thời gian ngoài giờ hành chính. Nhưng Hội làng theo ngày định sẵn, đâu có nhằm ngày nghỉ. Vậy là phải kế hoạch kết hợp với tùy cơ ứng biến. Trường đại học Văn hóa-Nghệ thuật Quân đội, Đoàn chèo Tổng cục Hậu cần đến hội làng biểu diễn vào chủ nhật, vào buổi tối. Đại úy Lê Công Đông ở Trung tâm quản lý học viên và bồi dưỡng cán bộ Tổng cục Chính trị nói: “Học viên không có thời gian tham gia việc làng. Song, vì yêu cầu góp phần xây dựng môi trường văn hóa ở địa bàn đóng quân, nên Trung tâm thành lập một đội bóng chuyền của cơ quan. Bình thường thì đội làm nòng cốt phong trào của đơn vị. Khi có hội thì quân dân giao hữu. Năm nào cũng có hội làng. Thế nên trong kế hoạch công tác có lịch bù ngày làm việc chuyên môn để có thời gian tham gia hội”. Với thượng tá Lê Thanh Hòa ở Quân khu 3-người rất nhiệt tình hoạt động phong trào, thì khi làng có hội cũng chẳng khác gì nhà có việc vui. Chủ nhật mà không được nghỉ. Hết tư vấn cho ban tổ chức nói chung, lại “bồi dưỡng chuyên môn” cho các tổ trọng tài về thể dục thể thao… Có hôm quên cả vợ con vì việc làng.

Không chỉ với lễ hội truyền thống

Việc làng, ngoài lễ hội ra còn hàng trăm thứ. Việc nào cũng cứ như có duyên với lính. Bà con ở làng Nghĩa Dũng, xã Đại Đồng (Tứ Kỳ-Hải Dương) gọi CCB Nguyễn Xuân Mai (hơn 70 tuổi) là ông Kèn-Ca. Số là, sau khi tham gia giải phóng thành phố Huế xuân 1968, bị thương, được trên giải quyết chính sách, ông Mai về quê, mang theo chiếc kèn acmonica-kỷ vật theo ông suốt đời quân ngũ. Mỗi khi làng hội họp có chào cờ, ông đứng dưới lá Quốc kỳ, dâng kèn cử bài Tiến quân ca. Đại biểu hát theo. Cứ thế, đến tận bây giờ, mặc dù lễ nhạc đã hiện đại, nhưng nhiều buổi chào cờ, bà con vẫn hát cùng tiếng kèn của người CCB như một niềm tự hào nho nhỏ. Cùng làng với ông Mai, có ông Tam, nguyên là “Cây sáo trúc” ở đoàn văn công Bộ đội Sông Đào trước đây. Ông Tam là một trong những chủ công lập lại đội văn nghệ thôn, diễn cả Thị Mầu lên chùa, Lưu Bình-Dương Lễ. Khi có hội hè, đội hát “Tứ quý”, “Lới lơ”, “Sắp qua cầu”… lời mời do ông cùng đội sáng tác. Người xem chật cả sân đình.

Đội bóng chuyền của Trung tâm quản lý học viên và bồi dưỡng cán bộ Tổng cục Chính trị (bên trái) đấu giao hữu tại Hội làng Trường Lâm tháng 2-2007

Một làng “đặc thuần nông” ở Hà Tây còn có câu ca: “Hòa giải ông Ngọc-Khuyến học ông Tho”. Bà con ở đây cho biết, tiếng nói của ông Ngọc “rất có trọng lượng” trong thu xếp những cặp vợ chồng “cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt” nhanh chóng trở lại “râu tôm-ruột bầu, chồng chan-vợ húp”. Còn ông Tho đã tổ chức thành công quỹ khuyến học của làng, với “tuyên ngôn”: Cha ông đã ít chữ rồi/ Cháu con học để giúp đời, độ thân. Họ còn bảo, hình như hồi ở bộ đội, hai ông này làm cán bộ dân vận?…

Kể sao cho hết việc làng!

Cơ duyên đã hẹn

Không phải cứ có chút công lao và được dân tin cậy rồi thì muốn làm thế nào cũng được đâu! Ông Đoàn Văn Cảnh, Phó chủ tịch Hội CCB xã Đại Đồng (Hải Dương) kể: ở làng nọ, có đồng chí nguyên là thiếu tá Quân đội, về hưu làm Trưởng thôn lại mang điều lệnh Quân đội vào duy trì nếp sống văn hóa ở thôn. Cuộc họp nào cũng xếp vào đúng 7 giờ tối. Người đến chậm 5 phút trở lên là phải đứng nghiêm trình bày lý do xong mới được vào. Thế là có chuyện. Ông Trưởng tộc chỉnh cho ngay trước mặt dân: “7 giờ tối ngày mùa, chú thím, cậu mợ anh còn phải đi gánh lúa. Anh tá, tướng ở Quân đội, khi đã về làm Trưởng thôn, thì anh là công bộc của dân. Anh liệu mà làm việc!”. Ghê thật. Thế nên, làm gì cũng phải nghiên cứu kỹ. Phải rút kinh nghiệm. Thường xuyên chú ý tránh chủ quan, áp đặt hoặc cứng nhắc. Đang được trên tin, dân kính, mà CCB vô tình lấn lướt sang “sân” của người khác, hoặc công thần, “ta đây”… thì là “Gậy ông đập lưng ông” rồi!

Người lính với việc làng như một cơ duyên đã hẹn trước. Từ nhân dân mà ra, vì nhân dân phục vụ, mãi mãi trong họ thêm một điểm tựa: Dân-Làng. Đó là tiếng gọi thiết tha. Cũng bởi lẽ đó, một số đồng chí khi về hưu dự định chỉ chăm lo điền viên, gia quyến, không ham hố chốn đình chung. Nhưng rốt cuộc chẳng bao giờ thành. Không thể xa làng, xa xóm, xa dân. Chính điều này cũng đã lại sinh ra một nhẽ khác: Về đời thường, có dân, có làng chẳng lo buồn. Tổ chức vừa dự báo cho mình nghỉ hưu thì mình cũng vui mừng thông báo ngay với Trưởng thôn, Tổ trưởng dân phố: “Sang năm cho vào việc làng với nhé!”.

Bài và ảnh: PHẠM XƯỞNG