Nằm bên bờ sông Tiền, chỉ cách thành phố Hồ Chí Minh khoảng 70 cây số, Tiền Giang là một trong số tỉnh thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long hiện có nhiều nhà cổ nhất. Thế nhưng, "di sản" này đang từng ngày bị xuống cấp nghiêm trọng.

Xuống cấp trầm trọng

Theo số liệu thống kê của Sở Văn hóa-Thông tin, tỉnh Tiền Giang có khoảng 350 ngôi nhà cổ, trong đó có 30 ngôi nhà cổ có giá trị đặc biệt. Nhưng điều đáng buồn, 50% số nhà cổ này hiện đang bị xuống cấp nghiêm trọng. Riêng thị xã Gò Công có 20 ngôi nhà cổ thì phần lớn đều trong tình trạng hư hỏng, xuống cấp trầm trọng. Ở huyện Cái Bè, một trong những địa phương có số lượng nhà cổ lớn ở Tiền Giang cũng trong tình trạng tương tự.

Chúng tôi tìm tới nhà ông Tư Hồng, chủ nhân ngôi nhà cổ ở xã Đông Hòa Hiệp, Cái Bè. Ông Tư Hồng buồn bã bảo: "Nhìn căn nhà ngày càng bị xuống cấp mà xót xa. Muốn tu sửa, gìn giữ kỷ vật của cha ông nhưng tôi đành bất lực vì không đủ tiền. Nếu muốn sửa, ít nhất cũng phải tốn 500 - 700 triệu đồng. Gia đình chúng tôi thu nhập chỉ trông chờ vào vài công ruộng vườn, năm trúng mùa cũng chỉ được vài ba chục triệu đồng để sinh sống. Thế nên, chẳng biết tới bao giờ mới có đủ tiền để sửa chữa nhà đây?".

Mơ ước của ông Tư Hồng cũng như những người chủ các ngôi nhà cổ khác ở Tiền Giang. Bà Võ Thị Ánh, 61 tuổi, bồi hồi, ngân ngấn nước mắt khi nhắc đến căn nhà cổ do ông nội xây dựng. Theo lời cha bà - ông Năm Đạt (đã mất)-kể lại: Ngày đó, ông nội bà phải thuê thợ mộc mãi tận ngoài Huế, Quảng Nam về làm nhà. Toàn bộ ngôi nhà 3 gian được làm bằng gỗ (trừ mái ngói) theo lối kiến trúc nhà rường xiên chính. Tất cả họa tiết trong ngôi nhà đều được đục đẽo, chạm trổ công phu. Từ đòn tay, xà ngang, bậu cửa đều được những bàn tay tài hoa của nhóm thợ mộc đục, đẽo, chạm trổ các hình hoa lá, chim muông. Riêng gỗ, ông nội bà phải tìm mua của các thương lái ngoài miền Đông và cả bên Cam-pu-chia, bởi vùng đất đồng bằng sông Cửu Long không có những loại gỗ quý. Để xây dựng ngôi nhà, ông nội của bà đã bỏ ra cả ngàn cây vàng và 3 năm trời ròng rã lao động cật lực của tốp thợ, ngôi nhà mới hoàn tất. Căn nhà trở thành niềm tự hào của nhiều thế hệ trong gia đình bà. Trải qua hơn một trăm năm, ngôi nhà nay xuống cấp nghiêm trọng. Hiên nhà đã bị nghiêng lún, xô lệch. Một vài chỗ đòn tay, xà ngang đã bị mối mọt, phần mái nhà cũng võng xuống, nguy cơ bị sụp đổ bất cứ lúc nào.

Ông Nguyễn Ngọc Minh, Giám đốc Sở Văn hóa-Thông tin tỉnh Tiền Giang bày tỏ sự lo lắng: "Tình trạng nhà cổ ở Tiền Giang bị xuống cấp là điều chúng tôi rất đau xót. Chúng tôi đã báo cáo UBND tỉnh, Bộ Văn hóa-Thông tin. Tuy nhiên, Trung ương cũng chỉ mới có chủ trương, còn giải pháp thì vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể".

Trở ngại chính để khắc phục tình trạng này là vấn đề kinh phí bởi phần lớn nhà cổ hiện nay ở Tiền Giang đều thuộc sở hữu của tư nhân. Do chi phí để sửa chữa nhà cổ tốn kém, một số chủ nhân nhà cổ đã sửa chữa nhà theo điều kiện và cách riêng của mình. Đây cũng là nguyên nhân khiến một số ngôi nhà cổ ở Tiền Giang không còn giữ nguyên được lối kiến trúc cổ. Ông Dương Hùng Dũng, Trưởng ban quản lý di tích (Sở Văn hóa - Thông tin) tỉnh Tiền Giang cảnh báo: Nếu tình trạng này kéo dài, những ngôi nhà cổ ở Tiền Giang sẽ bị mất dần.

Gìn giữ nhà cổ bằng cách nào?

Đề cập tới giải pháp giữ gìn, bảo vệ nhà cổ ở Tiền Giang, Giám đốc Nguyễn Ngọc Minh cho biết: "Sắp tới, chúng tôi sẽ tiến hành lập hồ sơ trình UBND tỉnh ra quyết định công nhận di tích văn hóa cấp tỉnh. Sau đó đề xuất UBND tỉnh và trung ương hỗ trợ nguồn kinh phí trùng tu, sửa chữa theo phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”. Chứ nếu để một mình nhà nước “gánh” hay chủ ngôi nhà đầu tư kinh phí sửa chữa sẽ chẳng bên nào chịu nổi...". Đây có thể xem là một giải pháp trong những giải pháp nhằm tháo gỡ giải quyết vấn đề khó khăn nhất là kinh phí đối với việc trùng tu, bảo tồn nhà cổ ở Tiền Giang. Cùng với giá trị về văn hóa, nhà cổ còn mang lại khả năng kinh tế nhờ khai thác du lịch. Và vấn đề sau khi trùng tu, sửa chữa những ngôi nhà cổ thì việc khai thác, sử dụng như thế nào nhằm đem lại lợi ích kinh tế cho người dân hiện đang sở hữu nhà cổ cùng nguồn thu cho ngân sách địa phương và ngành du lịch, cần được bàn bạc, thỏa thuận thấu đáo với người dân. Nên chăng việc huy động ngành du lịch cùng góp vốn cũng là một kênh quan trọng trong việc trùng tu, tôn tạo, sửa chữa nhà cổ. Thay cho việc “khoán trắng” cho ngành văn hóa và người dân về việc bảo tồn di tích văn hóa.

Bài và ảnh: NGUYỄN KIỂM