Trong tín ngưỡng người Tày, nếu như ông Then được coi là nhà chính trị thì thầy Pụt được coi là nhà quân sự, trực tiếp cầm quân, dùng vũ lực, sức mạnh để diệt ma, trừ tà. Khi lạc vía, người ta mời Pụt về gọi vía, khi ốm đau bệnh tật người ta cũng mời Pụt đến làm lễ Kỳ yên giải hạn. Nên Pụt được rất nhiều người mời đến mỗi khi trong nhà có việc. Người ta vẫn cho rằng Pụt là đọc chệch của Phật, có nguồn gốc từ Ấn Độ, sau khi đến Việt Nam đã được Tày - Nùng hóa, tuy nhiên về cách hành xử trong các nghi lễ thì hình như giữa Pụt và Phật lại là hai thái cực đối lập.

Thầy Pụt đang làm lễ

Tuy các cửa, các đường của Then và Pụt giống nhau nhưng cách hành lễ mỗi dòng một khác. Về dụng cụ, Then có cây quạt thể hiện quyền lực, cùng chiếc tính tẩu còn Pụt có Thanh kiếm, cùng chùm Thiên thác (một chùm gồm nhiều sợi xích trong có những quả chuông nhỏ) khi Pụt đưa chùm Thiên thác lên xuống sẽ phát ra những âm thanh như tiếng binh đao, tiếng ngựa phi dập dồn. Lời của Pụt có vần, có điệu, thường là những câu năm chữ, bảy chữ vần lưng với nhiều làn điệu khác nhau, có khi dùng cả làn điệu của hát Lượn phong thư như trong Khảm Hải. Khác với Then, Pụt ít khi đem những câu chuyện ra kể để dọa nhằm đạt ý, Pụt thường dùng hành động và có vẻ khá nóng tính. Ví như khi có người bị hồn ma bắt mất vía, Pụt chỉ dùng chính trị ở một chừng mực nào đấy để xin hồn ma tha cho vía lạc được về, xin lần thứ ba mà vẫn chưa được Pụt sẽ dùng đến binh mã. Lời Pụt rằng: Bấu đảy dạu pjẹ slam cân lếch, chất cân khang ma tó (nếu không cho vía lạc về sẽ dùng đến kiếm ba cân sắt, kiếm bảy cân gang đến tận nơi để cướp về). Nếu không mau thì Pụt cho lên cối giã, cho lên chảo rang, và thường thì Pụt dùng vũ lực nhiều hơn để đạt được mục đích của mình.

Tương tự như Then, Pụt cũng có nhiều đường Pụt khác nhau như Kỳ yên giải hạn, Thống đẳm, Pang khoăn, Cấp sắc, Cầu hoa… Các cửa Pụt đến cũng giống như các cửa của Then. Bước chân đi là bắt đầu cho hành trình đến cửa đầu tiên đó là cửa Thổ Công với quan niệm đất có thổ công sông có hà bá nên cửa này sẽ là cửa đầu tiên Pụt đến. Pụt bắt đầu cho kiểm lễ vật mang theo còn gọi là Kiểm Pang xem đã đủ chưa và có những của cải gì mang theo. Lời Pụt rằng: Phăn khẩu phước, chược khẩu khao, Pết đưa vày, cáy đưa ngần, hó khẩu nua, pùa khẩu nẩng, khẩu nua khao, mào nua ón. Mì lọ lẩu luông, puông lẩu nặm, mì pẻng hắp, pẻng hó, bẻng ngà, bẻng chì va, nẻng bjoóc… mì lẩu pản chà va pản khửn á! (Có gạo dẻo, gạo trắng, có vịt mang vải, gà đưa bạc, có gói cơm nếp, xôi đồ ngon, xôi trắng dẻo, xôi gạo mới, rượu ngon mới cất, rượu đủ, bánh mở, bánh gói, bánh vừng, bánh hoa …). Hoa chuối rừng là thứ không thể thiếu trong các lễ vật mang theo, nó là biểu tượng cho trái tim. Rồi đến nhà lầu đủ cả (mì cuổi cản lì bi cản đáo, mì giảo thí thầu mì lầu thí cóc mì bóc tằng chàn, mì va tằng cáng). Tầng trên của nhà lầu phải có hoa, dưới có: Khẩu thi thúc théc, khấu đéc pừa ngài, chúa chai chúa chỉnh (là bánh kẹo làm từ lúa gạo); rồi đến xôi, thịt gà. Khi Kiểm Pang xong thấy đủ (Tiểm đảy lọeo khửn tàng, au pang mùa lọ) Pụt mới bắt đầu cho quân mang lễ lên đường đến cửa Thổ Công. Pụt không quên dặn các nàng giữ lễ, dặn rằng: Ngoạc mà thắng slong nọng choòng tắng, thắng slí mè choòng vi/ slong nọng cỏ choòng tắng hẩư phiêng, slí mè cỏ choòng riêng choòng va hẩư mắn. Nu chin lè hắc khẻo, nộc chin lè ẻo niêng, tả choòng bjoóc là giêng, tả choòng bjoóc choòng va lè quoẹng (các nàng giữ chân ghế đặt lễ đặt vật cho thật chắc. Không bị đổ, không bị nghiêng, chuột đến ăn thì bẻ răng, chim đến ăn bẻ cổ. Nếu những lễ vật này bị rơi, bị đổ, bị chuột ăn, chim mổ thì sẽ không thể lên đường)...

Lễ trình lên Thổ Công, Thổ Công nhận lễ sẽ đưa Pụt đến các cửa còn lại. Đó là cửa Thấn (nhà thờ), Thấn có thấn nhỏ, thấn to, thấn eng hua tồng/ thấn luông hua Mường (Thấn nhỏ đầu ruộng, Thấn to đầu Mường). Qua cửa Thấn sẽ dẫn lên cửa Mồ, nơi có cốc tỉ phằn, ăn tỉ mồ, mộ lớn, mộ bé để tra xem mộ nào bị động nên quấy gia chủ. Hết cửa Mồ là cửa Đẳm nơi vong hồn tổ tiên và người thân họ hàng. Từ cửa Đẳm đi tiếp lên cửa Tuẩn (nơi những đứa trẻ bị chết từ 13 tuổi trở xuống) trong nhà thường có cái bàn thờ nhỏ ở cạnh buồng đó là Va vàng va Tuẩn. Tiếp đến là cửa Kỳ-cửa hạn của con người, đó là các tuổi 13, 25, 30, 37, 49, 61, 73. Và cửa cuối cùng là Tu Ham. Với người già 80 tuổi trở lên muốn tấu thổ để được kéo dài tuổi thọ thì lên quốc mộ. Vì hết thổ nên phải tấu thổ lên quốc mộ để xin. Pụt sẽ đọc năm tháng, ngày giờ của người đã hết thổ, không sống được thêm nữa nên xin phép gia hạn ví dụ 85 thì xin thêm 5 năm sẽ sống được đến 90 tuổi. Đến đây hành trình của thầy Pụt kết thúc.

Đó là các cửa mà thầy Pụt sẽ phải qua trong khi làm lễ. Trong hành trình của mình, Pụt dùng rất nhiều đến vũ lực khi không thuyết phục được bằng chính trị và như vậy trong tín ngưỡng của người Tày thì ông thầy Pụt chính là một nhà quân sự, lấy sức mạnh làm đầu.

HOÀNG CHIẾN THẮNG