QĐND - Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà tên khai sinh Phạm Điệng sinh ngày 15-8-1929 tại xã Hồng Phong, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình trong gia đình có truyền thống cách mạng, kháng chiến. Ngay từ thời còn là học sinh bậc tiểu học, ông đã tích cực tham gia các hoạt động yêu nước của tuổi trẻ, và ngay trong những năm tháng đầu tiên của cuộc trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, lúc mới 17 tuổi ông đã có mặt trong quân ngũ. Từ đó, ông liên tục phục vụ trong quân đội cho đến khi nghỉ hưu với quân hàm thiếu tướng.

Cuộc đời bộ đội 50 năm của ông là cuộc đời hành quân chiến đấu đầy gian khổ hy sinh, trận đánh nối tiếp trận đánh, chiến dịch nối tiếp chiến dịch, nhiệm vụ nối tiếp nhiệm vụ. Trong kháng chiến chống Pháp, ông chiến đấu tại chiến trường Đông - Bắc (Đệ tứ chiến khu) dưới sự chỉ huy của tướng quân Nguyễn Bình và Trung đoàn trưởng lừng danh Vũ Mạnh Hùng với cương vị chiến sĩ rồi cán bộ phân đội; sau đó tham gia Chiến dịch Điên Biên Phủ với cương vị Chính trị viên Tiểu đoàn 251 (Trung đoàn 174, Sư đoàn 316) đánh trận đồi A1 đêm mồng 6-5-1954 nổi tiếng trong lịch sử. Là thương binh, nhưng bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, ông vẫn hăng hái xung phong, có mặt ở những quân binh chủng, ở những đơn vị trực tiếp chiến đấu của quân đội như Phòng không-Không quân, Đặc công…trên cương vị Chủ nhiệm chính trị binh chủng, ông đã trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh của bộ đội đặc công, trong đó có những trận thắng lớn được ghi vào lịch sử của bộ đội đặc công nói riêng và lịch sử quân sự Việt Nam nói chung…      

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, đất nước thống nhất, ông được điều về làm Trưởng ban Ký sự Lịch sử, rồi Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội.

Gần như trọn cuộc đời của Dũng Hà là cuộc đời chiến sĩ, cuộc đời chiến đấu. Đó là một cuộc đời nay đây mai đó, đầy gian khổ hy sinh, đạn bom và máu lửa, có vui có buồn; nhưng là đẹp đẽ, đáng nhớ và đáng kiêu hãnh!

Những năm tháng không quên đó đã được ông ghi lại thành những trang viết. Những trang viết của ông dẫu chưa thật đồ sộ và cũng không mấy lấp lánh, nhưng bộn bề hiện thực của hai cuộc kháng chiến trường kỳ và vĩ đại của dân tộc, những trang viết “gan ruột” có không chỉ mồ hôi nước mắt mà là cả máu.

Ở cương vị người phụ trách, ông đã góp phần cùng nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu lịch sử quân sự viết bộ ký sự lịch sử Trận đánh ba mươi năm, một bộ sách đồ sộ nhiều tập ghi lại một cách sinh động những sự kiện lịch sử của dân tộc và các lực lượng vũ trang kể từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến Đại thắng mùa xuân 1975, trong đó có những sự kiện mà ông và những đồng chí của mình trong ban biên soạn có can dự. Cho đến nay, gần 30 năm sau lần xuất bản đầu tiên (1983) bộ ký sự lịch sử Trận đánh ba mươi năm có nhiều giá trị đối với người đọc, nhất là với các bạn đọc trẻ.

Để nhớ về những năm tháng chiến đấu trên chiến trường Đông Bắc đầy gian khổ hy sinh năm nào, ông có các cuốn tiểu thuyết Quãng đời xưa in bóng, Đường dài… Về 56 ngày đêm, về trận “huyết chiến” nơi đồi A1, về mảnh đất Điện Biên, ông có các tác phẩm Mảnh đất yêu thương, Gió bấc, Cây số 42… Về chiến công thầm lặng mà anh hùng của những chiến sĩ đặc công, ông có tiểu thuyết Sao Mai; và sau cùng là “cuốn tiểu thuyết cuộc đời” có tên Sông cạn. Trong số những tác phẩm này, có tác phẩm được dựng thành phim (như truyện ngắn Cây số 42); được Giải thưởng Bộ Quốc phòng về văn học nghệ thuật (như tiểu thuyết Đường dài); có tác phẩm được in hàng vạn bản và dịch ra tiếng Nga (như tiểu thuyết Sao Mai); lại có tác phẩm làm xôn xao dư luận (như tiểu thuyết Sông cạn).

Giống như khi viết Sao Mai, tiểu thuyết Sông cạn cũng được hoài thai trong một hoàn cảnh thật đặc biệt. Trước khi mất ít ngày, ông có đưa cho tôi mấy chục trang hồi ký có tên Dòng chảy nhọc nhằn của… “Sông cạn” với những câu mở đầu: “Từ năm 1990, tôi đã có ý định viết một cuốn sách về vấn đề này - vấn đề mà tôi đã nghĩ từ năm 1985. Sau khi đã xác định chủ đề tư tưởng, tôi bắt tay vào việc, chính thức gặp một số nguyên mẫu chủ chốt sẽ là xương sống của truyện và dựng đề cương khá chi tiết. Nhưng mãi đến tháng 5-1996 (lúc này tác giả đã thôi chức vụ Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, nghỉ chờ hưu-TG) tôi mới bắt tay vào viết Sông cạn bằng chiếc máy chữ nhỏ hiệu Olympia do anh Doãn Trung mua giúp hồi năm 1982 với giá 1000 đồng. Trên tầng 2 của ban Văn (Tạp chí Văn nghệ Quân đội) bây giờ, tôi tập trung sức viết liên tục sáng chiều, từ tháng năm đến tháng 10 thì xong bản thảo…”. Sông cạn tuy chảy “nhọc nhằn” nhưng rồi cũng ra đến biển, được NXB Quân đội nhân dân in năm 2006. Cũng trong văn bản vừa trích dẫn ở trên, ông kể: “Hạnh phúc cho tôi là sau khi bị kẹt dòng 10 năm, Sông cạn đã về được nơi nó cần chảy đến!”. Tuy nhiên, “niềm vui ngắn chẳng tày gang”, chỉ đến khi đọc kỹ lại cuốn sách được in rất đẹp, được trả nhuận bút… kịch trần, ông mới biết được rằng, nó đã bị biên tập cắt mất ngót 80 trang (từ 580 còn 507 trang A4) mà những trang bị cắt là những trang ông và bạn bè ông tâm đắc nhất. Hôm đến tặng tôi Sông cạn, Dũng Hà bảo: “Anh tặng chú một con hổ… nhưng chỉ là hổ vườn Thủ Lệ!”. Tôi chẳng biết nói sao, cảm ơn, nhưng chẳng lẽ lại chúc mừng! Ông giờ đã siêu sinh tịnh độ nơi cõi Phật, nhưng mỗi lần nhớ tới ông, tôi lại cứ bị ám ảnh về một dòng sông như dòng sông Cà Lồ nơi quê tôi - dòng sông mà sinh thời nhà thơ Phạm Tiến Duật đã viết: Sông Lấp, sông Cà Lồ những dòng sông dẫu cạn / Trong lòng người còn biết mấy mênh mông!

Dũng Hà - một dòng sông đã cạn, nhưng cuộc đời ông đã là một bài học đẹp về chữ “nhẫn”, nhẫn để đứng dậy, vượt qua và đi tới. Từ một chiến sĩ, một chiến đấu viên trở thành một vị tướng; từ một cán bộ quân chính viết văn nghiệp dư dưới đơn vị trở thành Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, đứng đầu Ban biên tập một tờ tạp chí văn chương có uy tín, một cơ quan văn nghệ có rất nhiều tên tuổi và cũng… rất nhiều cá tính là Tạp chí Văn nghệ Quân đội.

KIẾN VĂN