QĐND - Vừa “trăm phần trăm” vại bia đầu tiên của buổi chiều thư giãn cuối tuần, ông bạn nhà thơ của tôi đã trút bầu tâm sự:

 - Tớ lại vừa bị lão T nó tặng sách cậu ạ…

Bộ mặt của người thơ khi báo cái tin ấy, trông ngao ngán chán nản làm sao! Người thơ của tôi làm biên tập viên văn hóa-văn nghệ của một tờ nhật báo. Anh là nhà thơ có tên tuổi, một nhà báo có nghề, nhưng viết phê bình văn học thì chỉ vào loại tầm tầm. Được cái, vì yêu quý bạn bè và cũng vì công việc “làm trang” của một biên tập viên, nên mỗi khi được bạn bè tặng sách, anh đều có bài giới thiệu trên tờ báo của mình. Thơ, trường ca, truyện ngắn, tiểu thuyết, tùy bút, tạp văn… anh đều viết tất tần tật. Không thật xuất sắc nhưng đôi khi có những ý kiến nhận xét, đánh giá của anh cũng được dư luận đồng tình. Có điều, với những cuốn vô bổ, đôi khi anh vẫn hào phóng ban những lời khen. Thế cho nên, có những tác giả tận những miền quê xa lắc xa lơ anh chưa hề biết mặt, thậm chí chưa hề nghe tên, nhưng có sách in là cũng gửi qua bưu điện hoặc nhờ người quen chuyển đến anh một bản, kèm theo lời đề tặng rất trân trọng. Đáp lại tình cảm bạn bè, được ai tặng sách anh cũng cố gắng có một bài giới thiệu. Cũng không ít cuốn nhàng nhàng, thậm chí là kém cả nội dung lẫn hình thức, nhưng sau vài ba lần được (bị) tác giả nhắc nhở, anh lại phải… nể tình mà viết bài giới thiệu!

Nhưng cái “lão T” mà người thơ vừa nhắc, thì quả là hơi quá lạm dụng! T là phóng viên văn hóa lâu năm của một tờ tuần báo. Anh này đã có dăm tập truyện ngắn, bút ký, tạp văn… Tất nhiên là tự bỏ tiền ra in và tặng tràn lan thiên hạ. Giới văn chương và bạn đọc cả nước không ai biết đến T với tư cách người làm văn chương. Nói thế để biết giá trị nội dung và nghệ thuật những cuốn sách của T ở mức nào. Nhưng, điều tệ hại nhất là chính T cũng không biết mình là ai. Cuốn thứ nhất, cuốn thứ hai được “nhà phê bình” là anh bạn tôi giới thiệu, T sung sướng ngất ngây. Đến cuốn thứ ba, thứ tư… bạn tôi đã hơi ngán, nhưng sau năm lần bảy lượt T “nài nỉ”, anh lại phải miễn cưỡng nể tình. Và đến lần này thì…

Trách “lão T” quá, mà ông bạn nhà thơ kiêm “nhà phê bình” của tôi cũng thật là đáng trách! Chính anh đã và đang góp phần vào tình trạng nhiễu loạn thông tin trong đời sống văn học hiện nay, bởi những bình luận, đánh giá của những người làm phê bình “tay ngang” như anh. Thời đại bùng nổ thông tin, sách báo phát triển ào ạt. Hằng ngày có bao nhiêu cái cần đọc mà không thể đọc xuể, có bao nhiêu thứ cần phải chọn lọc, phân loại nhưng... chẳng biết đâu mà lần; trong lúc báo giấy, báo mạng, báo nhà, báo bạn... ngốn bài vở rào rào như tằm ăn rỗi, như ngáo ộp ăn tạp... khiến không ít nhà báo, nhà văn, nhà giáo... bỗng chốc biến thành những nhà phê bình có “tên tuổi”. Khi thì vì tòa soạn giục bài, khi thì vì bạn bè nhờ vả, khi thì... Thế là phải tặc lưỡi nhắm mắt mà viết. Đọc vội vàng qua quýt rồi viết, thậm chí đôi khi chỉ dựa vào dư luận trên các phương tiện thông tin đại chúng mà “xào xáo” hoặc chỉ dựa vào thông cáo báo chí của nhà xuất bản, của ban tổ chức sự kiện mà... phán! Thế rồi lâu dần thành quen, nhiều người ngộ nhận tưởng rằng mình đã là “nhà phê bình” thực thụ, nên càng chủ quan, cứ... thừa thắng xông lên “bình loạn” ào ào. Đôi khi còn đắc ý tự tin vỗ vai đồng nghiệp hoặc các tác giả trẻ: “Mới ra sách hả? Đưa đây tớ giới thiệu cho!”. Kiến thức lỗ mỗ, chuyên môn nghiệp dư, phương pháp hời hợt dễ dãi như vậy, thì chất lượng các bài phê bình, giới thiệu tác phẩm “khoa học” đến cỡ nào? Ấy là chưa kể không chỉ thiếu cái Tầm, nhiều nhà phê bình nghiệp dư “tay ngang” hiện nay còn thiếu cả cái Tâm nữa. Khen nhau, bốc thơm nhau vì cùng cánh hẩu; Viết vì phong bì, vì nhuận bút; Chê văn vì không ưa người, vì những chuyện ngoài văn chương... là hiện tượng không hiếm trong đời sống văn học hiện nay.

Có lẽ cũng không nên quá lo lắng, bức xúc trước hiện tượng “nhiễu loạn” phê bình văn học như trên, bởi đó chỉ là chuyện bình thường của đời sống báo chí trong thời đại bùng nổ thông tin. Nhưng để có được sự “bình thường” ấy, công chúng phải được chuẩn bị về tâm thế và kiến thức để đón nhận sự phức tạp và đa dạng của đời sống văn học nghệ thuật. Tất nhiên, những người viết báo về văn học cũng rất cần được trang bị những kiến thức chuyên môn về các lĩnh vực phụ trách. Nhưng trong lúc thị trường báo chí của chúng ta hiện tại còn thiếu những sự chuẩn bị như vậy, thì rất cần tiếng nói của các nhà phê bình “thứ thiệt”, những người làm nghề và hiểu nghề một cách thấu đáo và luôn có vị trí quan trọng trong cái tổng thể gọi là dư luận. Tiếc rằng hiện nay vì nhiều lý do, những tiếng nói như vậy đang rất hiếm và bị chìm khuất trong sự ồn ào của những thứ âm thanh pha tạp. Về hiện tượng này, xin được bàn thêm vào một dịp khác!

 Mai Nam Thắng