Nằm ở vị trí trung tâm của vùng rừng núi Việt Bắc, phía bắc giáp Chợ Đồn, Bạch Thông (Bắc Cạn), phía nam giáp Đại Từ, phía đông giáp Phú Lương, phía tây giáp Sơn Dương, Yên Sơn (Tuyên Quang), huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên có vị trí chiến lược quan trọng. Địa thế hiểm trở, nhiều dốc lớn và sông suối; hai phía tây và nam có dãy núi Hồng bao bọc; phía đông và bắc là núi cao dựng đứng; rừng núi chiếm 90% diện tích. Dưới góc độ quân sự, Định Hóa có cái thế “Tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ”, từ đây phong trào cách mạng, lực lượng kháng chiến có thể phát triển về đồng bằng Bắc Bộ, về Hà Nội, ngược Bắc Cạn, Cao Bằng, mở thông liên lạc với quốc tế. Diện tích đất trồng trọt tuy chỉ có 10% nhưng phì nhiêu với mạng lưới sông suối bảo đảm nguồn nước tưới, là điều kiện tốt để sản xuất, tự túc một phần lương thực, thực phẩm. Đường sông, đường bộ tỏa đi các nơi, thuận lợi cho việc giao thông, tiếp nhận lương thực, thực phẩm từ bên ngoài. Trong lịch sử, nhân dân các dân tộc Định Hóa phải liên tục đấu tranh chống các cuộc chiến tranh thôn tính, xâm lược của những thế lực phong kiến phương bắc nên có một bề dày truyền thống yêu nước, kiên cường, bất khuất, không cam chịu làm nô lệ. Năm 1889, thực dân Pháp chiếm đóng Định Hóa. Chúng dựng nên một hệ thống chính quyền tay sai để cai trị, đàn áp phong trào cách mạng nhân dân trong vùng. Hơn thế, chúng còn xây nhà tù Chợ Chu để giam cầm, giết hại những người yêu nước, những chiến sĩ Cộng sản.

Năm 1943, Pháp chuyển một số tù chính trị từ nhà tù Sơn La về nhà tù Chợ Chu. Được đồng bào và tổ chức cách mạng địa phương giúp đỡ, tháng 10-1944, 12 hai chiến sĩ Cộng sản đã thoát khỏi nhà tù Chợ Chu. Một số đồng chí được phân công ở lại Định Hóa để lãnh đạo phong trào cách mạng. Phong trào cách mạng ở Định Hóa phát triển mạnh hơn. Đêm 25 rạng ngày 26-3-1945, khởi nghĩa từng phần thắng lợi ở Định Hóa. Chính quyền nhân dân cách mạng được thành lập ở Định Hóa, tạo cơ sở vững chắc cho việc xây dựng An toàn khu (ATK) của Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh trong kháng chiến chống Pháp xâm lược nước ta lần thứ hai (1945-1954).

Tháng 6-1946, Đảng bộ Định Hóa được thành lập, lãnh đạo nhân dân chuẩn bị mọi mặt xây dựng ATK theo chủ trương của Trung ương. Tháng 12-1946, kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Định Hóa được chọn làm “Thủ đô kháng chiến” của cả nước. Đầu năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh, các cơ quan Đảng, Chính phủ, quân đội, đoàn thể... lần lượt chuyển lên Định Hóa. Những địa danh Khau Tý, Khau Ngoại (Điềm Mặc), Tỉn Keo, Khuôn Tát (Phú Bình) trở thành những địa điểm làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những điều kiện thuận lợi về thiên thời, địa lợi nhân hòa của Định Hóa đã khiến Bác Hồ rất vui và Người đã có thơ về vùng đất này: “Trên có núi. Dưới có sông. Có đất ta trồng. Có bãi ta vui. Tiện đường sang bộ Tổng. Thuận lối tới Trung ương. Nhà thoáng ráo kín mái. Gần dân không gần đường”. Trong suốt 9 năm trường kỳ kháng chiến, nhiều địa danh làng xã, nhiều quả đồi, khu rừng Định Hóa đã chứng kiến sự ra đời của những sự kiện, những chủ trương, đường lối, quyết định lịch sử tối quan trọng liên quan đến vận mệnh dân tộc, đất nước... của Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ngày nay, trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, Đảng và Chính phủ có nhiều chính sách ưu tiên để phát triển kinh tế-xã hội miền núi và vùng căn cứ kháng chiến cũ. Định Hóa cũng đã được Đảng, Chính phủ quan tâm đầu tư toàn diện thông qua dự án “Tôn tạo di tích lịch sử, văn hóa và phát triển kinh tế-xã hội vùng ATK”. Phát huy truyền thống anh hùng của vùng ATK trong kháng chiến chống giặc ngoại xâm, sử dụng hiệu quả nguồn vốn do Nhà nước dành cho, Đảng bộ và nhân dân Định Hóa quyết hoàn thành tốt những mục tiêu phát triển kinh tế-văn hóa-xã hội và nhiệm vụ xây dựng, củng cố quốc phòng-an ninh đã đề ra, xây dựng Định Hóa trở thành huyện giàu về kinh tế, phát triển về văn hóa-xã hội, vững mạnh về quốc phòng- an ninh của tỉnh Thái Nguyên./.

Hà Thành