Trung tuần tháng 8/2006, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Bình Định đã tiến hành khai quật khảo cổ khu di tích tháp Dương Long. Đợt khai quật này tiến hành trong khoảng hai tháng rưỡi, với diện tích trên 1.500m²; trong đó khoảng 1.000m² là diện tích xung quanh ba tháp, còn lại sẽ khai quật xung quanh để tìm dấu vết tường bao và các kiến trúc phụ trợ phía ngoài khu vực ba tháp.

Trong số di tích kiến trúc tháp cổ Chăm-pa còn lại trên đất Bình Định, Dương Long nổi bật lên không những ở kích thước đồ sộ nhất hiện nay mà còn ở hình dáng đặc biệt của từng kiến trúc. Theo tư liệu cũ trước đây, tháp thuộc thôn Vân Tường xã Bình Hòa, với địa giới hành chính sau ngày giải phóng tháp Dương Long nằm trên địa phận hai thôn Vân Tường xã Bình Hòa và An Chánh xã Tây Bình. Người Pháp gọi tháp này là Tour d’ Ivoire (Tháp Ngà). Sách Đại nhất thống chí cho rằng do xây trên khu gò có tục danh là Dương Long nên gọi tên ấy. Ngày nay, để thuận lợi trong công tác hành chính, khu vực tháp được sáp nhập về thôn An Chánh xã Tây Bình huyện Tây Sơn tỉnh Bình Định, cách huyện lỵ Tây Sơn 12km về phía đông.

Cả ba ngọn tháp đều được xây bằng gạch, tháp giữa cao 39m, hai tháp bên cao gần 30m, cũng là tháp Chàm nhưng Dương Long có bình đồ tháp không vuông mà lại có dạng gần như tròn, các cột ốp nhô ra khỏi mặt tường nhô dần ra phía cửa giả và cửa chính. Càng lên cao bình đồ tháp có dạng gần tròn và càng lên các tầng trên, do các cột ốp càng thu nhỏ dần nên bình đồ của tháp càng tròn hơn, để rồi kết thúc bằng một đóa sen tròn lớn. Vì thế, đứng từ xa nhìn vào khu tháp ta có cảm tưởng tựa như những chiếc bút khổng lồ viết lên nền trời xanh.

Khu tháp Dương Long khẳng định truyền thống quần thể kiến trúc bộ ba của người Chàm. Do có tiếp nhận các yếu tố nghệ thuật Khơ-me mà trang trí trên đá được sử dụng rộng rãi, khéo léo, tài ba. Những hiện vật được khai quật ở tháp Mẫm hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Chàm Đà Nẵng nằm trong phong cách nghệ thuật có ở kiến trúc tháp Dương Long. Nhưng những tượng người và thú ở đây vẫn mang màu sắc Chàm sâu đậm, diễn đạt bằng những đường nét hoành tráng phân biệt rõ ràng với phong cách trước.

Ngoài giá trị về mặt kiến trúc, nhiều bộ phận trang trí của tháp Dương Long là những tác phẩm điêu khắc lớn. Mỗi vòm cửa giả là một ô khám tạo bởi những hình tượng mặt Kala trên đỉnh mở to miệng để có hai con rắn khổng lồ trườn mình ra về phía hai chân của ô khám. Từ miệng rắn lại phun ra đầu thủy quái Macara. Phía thân sau của các vòm cửa và trên mặt các diềm mái bằng đá hàng loạt những hình phù điêu thể hiện hình voi, sư tử, khỉ, người…

Trong các tháp Chăm-pa ở Bình Định, ngoài vật liệu truyền thống gạch là chính thể; ở Dương Long, vật liệu đá đã được sử dụng nhiều trong kiến trúc và cũng chính yếu tố này đã trở thành đặc điểm được xem là nổi bật nhất của cụm tháp.

Ngoài các tháp, trong khu vực chính dường như còn có một tòa nhà dài ở phía nam mà nay chỉ còn là một đống gạch. Có lẽ còn có những kiến trúc phù trợ xung quanh đằng sau ba ngọn tháp; song địa hình ở đây đã bị xáo trộn quá nhiều nên mọi sự khẳng định đều là chưa có cứ liệu xác đáng. Về phía trước khu tháp những gờ đất có thể là biểu hiện một nền thềm cổ nào đó. Và cũng như một số tháp Chàm ở Bình Định, Dương Long nằm bên cạnh một khu thành dân sự - thành Phú Phong, mặc dù đã trở thành phế tích nhưng quy mô của nó không phải là nhỏ. Hiện nay không có tài liệu gì hơn viết về khu thành cổ Chăm-pa này so với sách Đại Nam nhất thống chí: “Phú Phong phế thành ở thôn Phú Phong, tục danh là thành Bách Bích, lại có danh là thành Uất Trì”.

Theo tiến sĩ Đinh Bá Hòa, Phó giám đốc Bảo tàng Bình Định, chủ trì đợt khai quật cho biết: Cái hay là đai ốp trang trí chân đế ở mỗi tháp đều mang một vẻ dáng riêng biệt, nhưng đẹp nhất là đai trang trí chân tháp giữa (tháp chính) của ba tháp. Từ những phát hiện này, cho ta biết thêm về cứ liệu đáng tin cậy, là cả ba ngọn tháp Dương Long, chân đế đều được ốp đai trang trí bằng đá. Một phát hiện khác nữa khá lý thú, đó là dưới chân đế cả ba tháp đều được xử lý nền gạch, trên nền gạch còn để lại dấu vết các lỗ cột giàn giáo trong quá trình thi công, điều này lý giải một quan điểm cho rằng người Chăm đã xây tháp bắt đầu từ dưới lên, chứ không phải chất gạch lên rồi nung như một số nhìn nhận trước đây.

Việc phát hiện hệ thống chân đế bằng đá của các tháp Dương Long được tạo bởi những khối đá lớn, dày gần 60 phân. Giữa các khối có những mộng đá gắn kết. Hệ thống chân đế đồ sộ, tạo nét bề thế, vững chãi cho các tháp. Riêng chân đế của tháp chính, được trang trí tỉ mỉ bằng những hoa văn cánh sen ngửa, chạm khắc công phu. Như vậy, Dương Long vốn được xem là tháp gạch cao ở Đông Nam Á, hẳn chiều cao còn lớn hơn như đã được biết đến lâu nay.

Về hiện vật, mặc dù cuộc khai quật chưa kết thúc, song ông Đinh Bá Hòa cho biết, so với những cuộc khai quật trước, đây là lần khai quật thu được nhiều hiện vật nhất. Theo thống kê chưa đầy đủ, đợt khai quật đã thu về trên 400 hiện vật, trong đó chiếm nhiều nhất là phù điêu đá, ngoài ra còn có những hiện vật thuộc chất liệu khác như gốm sứ tráng men sản phẩm của các lò Long Tuyền và Minh Trung Quốc, gốm đất nung, gốm sành có nguồn gốc Chàm.

Là quần thể kiến trúc bề thế có thể nói là đẹp nhất trong các di tích Chăm-pa còn lại ở Bình Định và cũng chính vì thế mà khu di tích tháp Dương Long từ lâu đã nằm trong vòng ngắm của các nhà đầu tư du lịch Bình Định. Trong những tour du lịch Bình Định thì tour tham quan Bảo tàng Quang Trung - khu danh thắng Hầm Hô - tháp cổ Dương Long là tour được xem hấp dẫn, lý tưởng. Chính những điểm mạnh đó mà khu tháp Dương Long hy vọng rất nhiều đến kết quả khai quật khảo cổ năm 2006 nhằm hé mở nhiều cứ liệu hấp dẫn, giúp ích cho công tác trùng tu, quy hoạch, tôn tạo trong tương lai, để trở thành điểm tham quan ngày càng hấp dẫn và nhiều hứa hẹn cho du khách trong và ngoài nước.

NGUYỄN VŨ NGỌC