QĐND - Là người Việt Nam, ai cũng biết về ngày 2 tháng 9 năm 1945, về ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập nổi tiếng, là sự kiện lịch sử lớn, xóa bỏ chế độ Quân chủ bù nhìn, xóa bỏ chính quyền thân Nhật Trần Trọng Kim đồng thời thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, khẳng định nước Việt Nam độc lập - tự do trước toàn thế giới. Tuy nhiên, có nhiều người đặt câu hỏi rằng, mới làm Cách mạng Tháng Tám thành công, trong điều kiện đất nước có nhiều khó khăn, thiếu thốn trăm bề, để lui lại ngày làm Tuyên bố Độc lập có được không?

Có nhìn lại tình hình nước ta lúc bấy giờ ta mới thấy hết được sự lãnh đạo tài tình của Bác và Đảng ta, thấy được “nước cờ cao” mà Bác đã đi trên bàn cờ thế giới, sau này ai ai cũng cảm phục “nước cờ mã cản”. Tuy trong nước, tinh thần cách mạng của nhân dân sau Cách mạng Tháng Tám đang lên như diều gặp gió nhưng khó khăn bộn bề: Quốc khố gần như trống rỗng, người chết đói do hậu quả của giặc Nhật bắt nhân dân nhổ lúa trồng đay khiến hai triệu người chết đói, vẫn đang còn đó, bọn phản động trong nước quấy phá…

Thế giới, phát-xít Nhật đầu hàng quân Đồng minh và theo quyết định của Hội nghị Potsdam (tháng 7-1945), Chính phủ Trung Quốc tuyên bố sẽ đưa quân vào Bắc Đông Dương để giải giáp quân Nhật vào ngày 8-9. Tình hình đó đặc biệt nghiêm trọng vì quân Tàu dưới quyền chỉ huy của tướng Lư Hán vượt biên giới Trung-Việt vào nước ta. Theo chân quân Tàu Tưởng đó là các tổ chức Việt Nam quốc dân đảng của Vũ Hồng Khanh, Nguyễn Tường Tam. Bọn Việt Nam cách mạng đồng minh của Nguyễn Hải Thần cũng bám gót. Đó là chưa nói đến bọn thực dân Pháp dựa vào thế lực của quân Anh dưới quyền chỉ huy của đô đốc Mounbatten vào giải giáp quân Nhật tại miền Nam nước ta, chuẩn bị xâm chiếm nước ta để làm thuộc địa lần nữa. Nghiêm trọng hơn nữa là ngày 26-8, tướng Lư Hán đòi bộ tư lệnh Nhật ở Bắc Đông Dương cử phái đoàn sang Côn Minh để nhận lệnh: Thả ngay tù binh Đồng minh, giữ trật tự cho đến khi quân Tàu đến, chỉ trao chính quyền cho các nhà chức trách Trung Quốc…

Trong tình hình khó khăn đó, Bác quyết định tổ chức lễ Tuyên ngôn Độc lập vào ngày 2-9-1945, đánh nước cờ “Mã cản”, giành được chính quyền và Tuyên bố Độc lập, đặt vấn đề đã rồi trước quân Đồng minh.

Ngày Tuyên ngôn Độc lập 2-9 được tổ chức như thế nào?

Sau khi đã họp với Thường vụ Trung ương Đảng quyết định chọn ngày 2-9 để tổ chức Đại lễ Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hòa ra mắt quốc dân, Bác Hồ hỏi ý kiến đồng chí Trường Chinh, ai có thể cáng đáng việc tổ chức Ngày Độc lập này? Suy nghĩ một lát, đồng chí Trường Chinh trả lời là ông Nguyễn Hữu Đang (1913-2007).

Trong cuốn hồi ký của mình, ông Đang nhớ lại ngày 28-8-1945, Bác Hồ gọi ông tới gặp để trao nhiệm vụ Trưởng ban tổ chức Ngày Độc lập. Bác hỏi:

Lễ đài ngày tuyên ngôn độc lập 2-9-1945

- Chú có làm được không?

 Ông thầm thắc mắc tại sao lại có thời hạn ngặt nghèo đến thế, có 4 ngày! Liệu có thể hoãn được không? Ông trả lời: “Thưa Cụ, vì còn ít ngày quá nên rất khó khăn". Ông Cụ không giải thích, chỉ động viên tôi phải làm bằng được để xứng đáng lòng tin cậy của Chính phủ. Tôi hiểu là không thể hoãn. Cụ Hồ giục tôi về ngay để bắt tay vào việc. Tôi không về nhà mà đi thẳng đến Bộ Tuyên truyền gọi dây nói cho các báo hằng ngày, yêu cầu họ nghe tôi đọc chậm một thông báo thượng khẩn về một ngày đại lễ mà tôi nghĩ ra ngay một cái tên gọi rất hợp làm nổi bật ý nghĩa lớn là “Ngày Độc lập”. Tuy đêm đã khuya, báo mới bắt đầu lên khuôn trên máy in, tôi yêu cầu – vì đã được Cụ Hồ cho phép - họ phải đăng kịp vào số báo ra sáng ngày mai…

Nhìn Lễ đài ngày Tuyên ngôn Độc lập năm ấy, ai cũng thấy giản dị nhưng thật trang nghiêm. Đạt được kết quả như vậy mà lại trong một thời gian chỉ có gần hai ngày, là công sức đóng góp của kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh. Sáng 1-9-1945, ông Phạm Văn Khoa tìm đến ông, trao đổi yêu cầu nhiệm vụ với ông, ông phấn khởi nhận lời và hẹn ông Khoa đến 12 giờ trưa hôm ấy quay lại xem bản vẽ. Ngay lập tức, ông Quỳnh chuẩn bị mấy thứ nhà nghề đi ngay đến vườn hoa Ba Đình để khảo sát thực địa và vẽ 3 kiểu. Lòng ông xúc động, hạnh phúc dâng trào khi thấy mình cố gắng đóng góp được có ý nghĩa vào ngày trọng đại này.

12 giờ 30 phút ngày 1-9, bản vẽ lễ đài được thông qua. Gần 6 giờ sáng hôm sau (ngày 2-9), lễ đài được hoàn thành, cao hơn 4m, rộng và sâu hơn 4m, trên đó có một cột cờ cao hơn 10m, hai bên có hai lư hương lớn bằng gỗ.

Khung lễ đài đã cơ bản xong, tuy nhiên, không thể thiếu các phương tiện thông tin như loa đài, mi-crô, máy khuếch đại để bảo đảm cho hơn nửa triệu người nghe được đầy đủ. Công việc tưởng như đơn giản, nhưng lại rất hệ trọng này đã có ông Nguyễn Dực ở đoàn hướng đạo lo. Ông Dực lo được 7 cái loa to và lắp ráp được 3 máy khuếch đại 40V cùng 3 mi-crô. Đúng hai giờ chiều thì đoàn xe có hai ô tô đi đến lễ đài, theo sau là cả một đoàn xe đạp, có hai xe máy đi hai bên... Khi cả đoàn đã đi lên trên lễ đài, thì vừa có tiếng hô: “Nghiêm! Chào cờ!”. Đoàn quân nhạc xếp hàng trước lễ đài cử bài “Tiến quân ca”. Khi vừa chào cờ xong thì Hồ Chủ tịch nhìn vào 3 mi-crô và khẽ thổi trước mi-crô “Philíp” ở giữa, đèn báo trên máy đỏ lên và lập tức có tiếng “phù” từ cái loa dội lại. Hồ Chủ tịch lùi lại một chút rồi nói: “Tôi nói đồng bào nghe rõ không?” Ở dưới đã vang lên “Có ạ!”.

Ông Nguyễn Dực viết trong hồi ký: “Tôi đã từng lắp mi-crô nhiều lần, nhưng lần đầu tiên tôi mới thấy một người thành thạo như vậy. Thường thì người ta lấy tay gõ nhẹ vào mặt mi-crô xem có tiếng loa kêu lóc cóc trở lại không, hoặc có người đếm một… hai… Tôi rất sung sướng và nói ngay với bạn: Nghề này phải lấy ông này làm Tổ sư vì chưa có người nào am hiểu về mi-crô như vậy và rất tôn trọng quần chúng.

Sau đấy, Cụ Hồ chậm rãi đọc một mạch hết bản Tuyên ngôn Độc lập”.

Xuân Hà