Một góc phố Hàng Đào ngày nay. Ảnh Internet

Hàng Đào vốn là phố chính của Hà Nội, từng là nơi bán gấm, vóc, lụa, là… nên nhiều màu sắc. Người dân Hàng Đào, nam cũng như nữ, cũng kiểu cách, chải chuốt, đỏm dáng, hào hoa.

Đây nguyên là phố nhuộm tơ lụa. Thế kỷ 15, Nguyễn Trãi đã ghi vào sách Dư địa chí: “Phường Hàng Đào nhuộm điều”. Có nghĩa là dân ở đây thời đó đã chuyên về nhuộm màu điều tức đỏ tươi, rồi màu hồng và cuối cùng là màu hoa đào. Sang thế kỷ 19, Hàng Đào ít nhuộm điều mà chuyển sang bán các hàng dệt bằng tơ tằm như lụa, gấm, vóc, nhiễu, the, xuyến, băng, kỳ cầu, cấp, đũi, đoạn… dĩ nhiên có nhiều màu, kể cả màu trắng. Sang thế kỷ 20, bên cạnh các hàng ta còn có tơ lụa len dạ “tây” nhập từ Pháp, Ấn Độ như xa-tanh, lụa Bông-bay, sơ-vi-ốt, đoóc-mơi… Chính vì vậy mà ở bên dãy nhà chẵn có một số hàng tơ lụa len dạ của “tây đen”, đó là những kiều dân 5 thành phố thuộc địa của Pháp ở Ấn Độ. Cùng vào thời kỳ này, thay thế một số cửa hàng tơ lụa ta là các hiệu vàng bạc, tạp hóa, làm khăn, mũ, bánh kẹo… Tuy nhiên hàng tơ lụa vẫn là chính nên Pháp gọi là “phố hàng tơ”.

Có một điều đặc biệt là giữa một phố buôn bán giàu có mà phần văn hóa cũng giàu có không kém. Dọc con phố chỉ dài 260 mét mà có nhiều địa chỉ lịch sử, văn hóa đáng nhớ. Phải kể nhà số 4 và số 10. Nhà trên là tư gia cụ cử Lương Văn Can. Nhà dưới là trường Đông Kinh nghĩa thục, trường do cụ Cử Can sáng lập, dạy yêu nước, dạy tự cải cách về tư tưởng và lối sống để cứu nước. Số nhà 6 là nhà cụ cử Hoàng Đạo Thành, cũng là nhà nho yêu nước, tác giả “Việt sử tân ước”- bộ lịch sử Việt Nam viết theo quan niệm khá mới so với đương thời. Ngoài ra phố còn có nhiều thế hệ các nhà văn hóa như Bùi Khánh Diễn, đã in tập Truyện Kiều có chú thích cặn kẽ; Phạm Văn Mễ, một trong những nhà giáo lớp đầu các trường Pháp-Việt; Bùi Kỷ đỗ phó bảng, tác giả nhiều sách khảo về văn chương cổ. Lớp sau là kỹ sư điện Nguyễn Văn Tình, kỹ sư công chính Đỗ Xuân Dung, bác sĩ Đỗ Xuân Hợp, luật sư Đỗ Xuân Sáng… là những trí thức đã đi theo cách mạng ngay từ tháng 8-1945.

Ngày nay, Hàng Đào bán quần áo, bách hóa, nhất là đồng hồ. Lại thêm từ năm 2004, mở chợ đêm, từ Hàng Đào, Hàng Ngang lên Hàng Đường, chợ Đồng Xuân, hàng bày bán giữa đường, đèn sáng như sao sa, du khách đi bộ mặc sức ngắm nghía, tiếp xúc với đủ loại hàng.

Nguyễn Vinh Phúc (Nhà Hà Nội học)